MÖ 323'te Asya'nın kralı Babil'de öldü ve naaşı iki bin yıllık söylentinin içinde eridi. Bu dosya şunu savunuyor: naaş 1922'de bulundu — ama kataloğa başka bir adamın adıyla geçirildi.
Bölüm
Beş
Levha
76
Örtüşme
26
Yazılışı
2024–2025
Yazan
Pavel Belousov
Aşağı
İddia
İki kral. Tek beden.
Makedonyalı İskender «Amon'un Yaşayan Bedenlenmesi» unvanını taşıyordu. Aynı unvanı, hiyerogliflerden okunduğunda tam olarak bu anlama gelen bir ada sahip firavun da taşıyor. Kayıtlı ölümleri arasında bin yıl var — 997 değil, 1051 değil. Tam olarak bin.
MakedonyaBüyük İskender«Amon'un Yaşayan Bedenlenmesi», Zeus-Amon'un oğluMÖ 323Babil'de hummadan öldü. İki kez mumyalandı, dövme altından bir lahde mühürlendi ve Memphis ile İskenderiye arasında bir yerde tarihten silindi.
Aralık1000Tam bu kadar yıl
Krallar VadisiKV62'nin firavunu«Amon'un Yaşayan Bedenlenmesi» — TutankamonMÖ 13231922'de Howard Carter tarafından 1200–1500 kg altınla birlikte bulundu. Manethon'un kral listesinde de Abydos listesinde de adı yok. Avrupa haplogrubu. Sıtma.
❦
Bu dosyanın varsayımı: KV62 mezarı Büyük İskender'in mezarıdır ve içindeki mumya onundur. Kayıp değil — yanlış etiketlenmiş.
Karşılaştırma
Yirmi altı örtüşme
Her madde, antik kaynakların İskender'in bedeni ve mezarı hakkında söylediklerini, KV62'nin içinde gerçekten bulunanlarla karşı karşıya getiriyor. Bir maddeyi açarak iki sütunu birlikte okuyabilir, bağlantıdan tam metindeki yerine gidebilirsiniz.
Antik tanıklık
Plutarkhos, «İskender'in Talihi ve Erdemi Üzerine», Birinci ve İkinci Söylev: İskender orta boylu, ince ve kaslı bir adam olarak betimlenir.
KV62 mezarındaki kişi Avrupalıdır. 2010'daki bir DNA çözümlemesi, onun Batı Avrupalı erkeklerin %50'sinde (İspanyollar ve Britanyalılarda %70'e varan oranda) yaygın olan R1b1a2 haplogrubuna ait olduğunu ortaya koydu. Avrupalı erkeklerde bu denli yaygın olan R1b1a2, bugünkü Mısırlılarda son derece seyrektir; taşıyıcıları yüzde birin altındadır.
«Kralın naaşı yatakta yatarken yedi gün geçti ve herkesin düşüncesi tören kaygılarından devlet yönetimi meselelerine kaydı» (Curtius Rufus, «Büyük İskender'in Tarihi»).
KV62 mezarı
Kralın ölümünden birkaç gün sonra ele alındığı açıktır; o sırada çürüme süreçleri çoktan başlamıştı. Bu yüzden mumyacılar standart mumyalama yordamından ayrılmak zorunda kaldılar.
«Diğer mumyalardan daha kötü korunmuştu; hatta mezarında bulunan bebeklerden bile kötü. Yüksek toplumsal konumu düşünülürse onu daha az deneyimli bir ekibin mumyalamış olması olası değil. Bence mumyacılara ulaştığında bedeni bir ölçüde çürümeye başlamıştı ve onlar bu süreci durdurmaya çalıştılar.»
(T. Grey, adli tıp uzmanı, ABD, «Tutankamon — Gerçek Yüz, Cinayet Gizemi»; «Eski Mısır'ın Sırları», National Geographic Wild belgeselleri.)
«Yas günleri bitince İskender'in naaşı alındı, kaynatıldı ve Mısır'a taşındı.»
KV62 mezarı
Beden yüksek sıcaklıkta işlemden geçti. Çürümekte olan dokuların en az 200 santigrat dereceye kadar ısıtıldığı saptandı. Kral tam anlamıyla ağır ateşte pişirildi. Mumya doğal olmayan biçimde siyah görünüyor — aşırı ısıtma yüzünden dokuları belirgin biçimde kararmış.
«Çürümeyi önlemek için beyin ve iç organlar çıkarıldıktan sonra başına kraliyet tacı kondu ve güzel kokularla yağlanan beden, kabartma altından yapılmış bir Mısır lahdine benzeyen bir tabuta yerleştirildi.»
KV62 mezarı
Mumyalama iç organların çıkarılmasını içeriyordu. Aynı şekilde mumya, kabartma altından yapılmış 110 kg ağırlığında ağır bir Mısır lahdine kondu.
«İskender'in naaşının ilk mumyalaması Babil'de yapıldı. Diadokh Ptolemaios Lagos'un buyruğuyla mumyalama Mısır'da yinelendi.»
KV62 mezarı
«V. A.'nın kafatasında iki reçine katmanının bulunması, mumyanın iki kez mumyalandığını gösterir.»
KV62 mumyasında Mısır mumyalama ayininin birçok «ihlali». «O döneme ait pek çok kraliyet mumyası kolları göğüste kavuşturulmuş halde bulunur; oysa KV62 mezarındaki mumyanın kolları bele daha yakın konumlanmıştır. KV62 mumyasında göbekten başlayan sol yanlı bir kesi vardır; oysa aynı dönemin diğer mumyalarında bir yanda küçük bir kesi bulunur. Bu mumyadakine benzer büyük göbek kesileri 650 yıl sonra yapılmaya başlandı. Tabutların (mahfazaların) kapıları, ayinin gerektirdiği gibi batıya — Mısırlıların ölülerin makamı saydığı yöne — değil, doğuya bakıyor.»
«Bedenin çevresindeki boşluk, cesedi güzel kokulu ve bozulmamış tutması gereken baharatlarla dolduruldu. İskender'in naaşı 30 gün gömülmeden kaldı ve yalnızca zamanında bala konduğu için korundu; balın Herodotos'un andığı balsam özellikleri vardır. Ölüleri balla kaplamak Babil âdetiydi ve cenaze ayinleri Mısırlılarınkine benzerdi.»
KV62 mezarı
«Mumyanın ve altın tabutun gömülmesi sırasında koyu reçineli sıvılardan en az dört küp döküldü» (H. Carter). Bal, mumyalamada kullanılan balsamın bileşenlerindendi. KV62 mezarında bir bal kabı bulundu; bu, bala lahde de eklenmiş olabileceğini düşündürür.
«Mezarı ziyaret sırasında Octavianus Augustus beceriksizce Büyük İskender'in mumyasının burnunu zedeledi. ‘Ama burna dokunduğunda ona bir miktar hasar verdi.’» — Lucius Cassius Dio.
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki mumyanın burnu zedelenmiştir; sargılıydı, dolayısıyla Augustus büyük olasılıkla İskender'in yüzünü «yoklamıştır».
KV62 mumyasının kafatasında art kafa kırılmıştır. Olası açıklamalardan biri, kişinin başına kör bir nesneyle vurulduğudur (röntgende iki kafatası parçası görülür). Bir başka olası açıklama, kafatasının mumyalama sırasında zedelendiğidir. Mumyanın kafatasını inceleyen Scotland Yard adli patologları, kişinin balta benzeri bir silahla art kafasına vurularak öldürüldüğü sonucuna vardı.» Harrison, Tutankamon'un Otopsisi. The Lancet, 1975.
«İskender'in art kafasına taşla vuruldu, ardından görme yetisi bozuldu ve birkaç gün körlük tehlikesi geçirdi.»
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki kişinin göz çukurlarının üstündeki ince kemiklerdeki anormallikler, beynin ani biçimde öne kaymasından (art kafaya darbe) kaynaklanmış olabilir; bunun sonuçları görme sorunlarına yol açmıştır. «Buna karşı-darbe (contre-coup) olgusu denir. Başınızı geriye atıp sert bir nesneye çarptığınızda beyin kafatasının tabanına vurur ve öne kayar. Burada göz kontüzyonları görülüyor. İnce kemikler çatlamış ve parçalar göze girmiş. Burada… parçalar olsaydı benzer bir şey olurdu. Ve bu kemik parçası önceden var olan bir patolojinin yeniden alevlenmesini tetiklemiş olabilir.» Todd Grey, adli tıp uzmanı, ABD. «Tutankamon — Gerçek Yüz, Cinayet Gizemi», National Geographic Wild belgeselleri.
«İskender'in boynu, sanki yan bakıyormuş gibi eğikti.»
(Plutarkhos, «İskender'in Talihi ve Erdemi Üzerine», İkinci Söylev.) «İskender'in benzerliğini en iyi Lysippos'un heykelleri yakalamıştı ve kendisi de yalnızca bu heykeltıraşın kendi suretini yapmaya layık olduğunu düşünürdü. Bu usta, kralın pek çok ardılının ve dostunun sonradan taklit ettiği şeyi sadakatle yeniden üretebilmişti: boynun hafifçe sola eğikliğini ve baygın bakışı.» — Plutarkhos
(Hutan Ashrafian, «Büyük İskender'in Ölümü — Kaderde Bir Dönüm Noktası», Journal of the History of the Neurosciences, c. 13, 2004, s. 140.) «Daha önce belirtildiği gibi, İskender'de yapısal bir boyun deformitesi ve gözlerde motor bir yetersizlik vardı; bu, Klippel-Feil sendromuyla — eşlik eden bedensel bozukluklar ve ölüme götüren belirtilerle seyreden nadir bir doğuştan skolyozla — ilişkili olabilir. Ancak bu varsayım, Büyük İskender'in kalıntılarının doğrudan çözümlenmesi olmadan kanıtlanamaz. Klippel-Feil sendromunda omurga hareketsizleşir. Başı çevirmek için bütün bedeni çevirmek gerekir. Bu kalıtsal durum babadan oğula geçer. İskender bu hastalığı babası II. Filip'ten miras almış mıydı? 1977'de Yunan arkeolog Manolis Andronikos, Yunanistan'ın Vergina kentinde Kral II. Filip'in mezarını buldu. İskelet kemiklerinin yapısı ve boyutları da yaklaşık 45 yaşını, ayrıca sol bacakta topallamayı ve boyun deformasyonunu gösteriyor.»
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki mumyanın boynu sola eğiktir. Britanyalı bilim insanı Richard Boyer, KV62'deki kişinin Klippel-Feil sendromundan, yani kısa boyun sendromundan — yürümeyi ciddi biçimde güçleştiren ve baş hareketlerini büyük ölçüde kısıtlayan nadir bir doğuştan omurga hastalığından — muzdarip olduğu sonucuna vardı. Göğüs röntgenlerinde Boyer, o zamana dek fark edilmemiş en yeni kanıtı buldu: anormal biçimde eğrilmiş bir omurga (skolyoz). Bu kusur Klippel-Feil sendromlu hastalarda sıklıkla görülür. Benzer bir kusur, KV62 mezarında bulunan çocuk mumyalarından birinde de saptandı. (Liverpool Üniversitesi'nden Prof. R. J. Harrison'ın 1968 tarihli araştırmasından (Harrison, The Tutankhamun Post-Mortem, Lancet, 1975).)
«İskender uyluğundan hançerle yaralandı, ama yara ağır değildi. ‘Plutarkhos’: İssos savaşında — uyluğa kılıçla; Khares'in bildirdiğine göre bu yarayı İskender'e göğüs göğüse çarpışmada Dareios açmıştı; Plutarkhos'un kendisi Antipatros'a sade ve dürüstçe yazar: ‘Ben de uyluğuma bir hançer yarası almak zorunda kaldım; ama bu yaradan ciddi bir şey çıkmadı.’» — Plutarkhos
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki kişinin sol uyluk kemiğinde hançer ya da kılıç kesiğini andıran bir iz vardır. KV62 mumyasının sol uyluk kemiğindeki yaralanmanın kanıtı.
«İskender ‘Assakenoi ülkesinde bir Hint mızrağıyla ayak bileğinden’ yaralandı.» «Gazze kuşatması sırasında bir ok ayak bileğime saplandı.» — Plutarkhos
KV62 mezarı
KV62 mumyasının sağ ayağında deformite vardır. KV62 mezarındaki kişinin ayağı içe doğru ileri derecede burulmuş ve bir parmağı eksiktir. BT taramaları, kralın sol ayağında deformite ve osteonekroz (kemik ölümü) belirtileri taşıyan iki metatars kemiği ortaya çıkardı. İnceleme, orada yeni kemik oluştuğunu gösterdi; bu da kralın yaşarken ayak sorunları yaşadığına işaret eder.
«İskender'in uyluğu delindi; bir ok kemiğin bir bölümünü kırdı.» «Marakanda yakınlarında bir ok baldırıma saplandı, öyle ki parçalanmış kemik yaradan dışarı çıkmıştı.» — Plutarkhos
KV62 mezarı
KV62 mumyasının uyluk kemiğinde bir yarık görülür.
«Malloi ülkesinde iki arşın uzunluğunda bir ok zırhını deldi ve göğsünü öyle ağır yaraladı ki, okun bıraktığı deliklerden hava çıkıyordu.» — Plutarkhos. «İskender göğsünden bir metre uzunluğunda bir okla yaralandı. Ok ucu sağ meme başının hemen üstündeydi, üç parmak eninde ve dört parmak boyundaydı.» — Plutarkhos
«Kralı bir ok vurdu; ok iç organlarına girdi ve bir çivi gibi zırhını bedenine perçinledi. Oku yaradan çıkarma çabalarını, göğüs kemiklerinin arkasında sıkışan demir engelledi. Okun dışarıda kalan bölümünü testereyle kesmek, kemiği zedeleme, aşırı acı ve şiddetli kanama korkusuyla akılsızca bulundu. Dört parmak eninde demir uç kaburgaların arasına gömülmüştü.» — Plutarkhos
Uzun süren bir ateşin ardından İskender, hâkim kurama göre sıtmadan öldü. «Kraliyet Vakayinameleri», İskender'in bir ziyafette çok içtiğini ve aynı gece yüksek ateşinin çıktığını, bunun da 12 gün sonra ölümüne yol açtığını bildirir. En yaygın kabul gören açıklama, İskender'in sıtmadan öldüğü ve hastalığı belki de birkaç hafta önce Irak'ın bataklıklarında bulunduğu sırada kaptığıdır.
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki mumyanın göğüs kafesinin ön bölümünde göğüs kemiğinin ve kaburgaların bir kısmı eksiktir. Kaburgalar belirgin biçimde testereyle kesilmiş görünüyor. Mumyacıların ön göğüs kafesinin bir bölümünü çıkarması bedenin durumundan kaynaklanmış olabilir mi? Olası açıklamalardan biri, KV62'deki kişinin ağır bir göğüs yaralanması geçirdiğidir.
2010'da Mısır Yüksek Eski Eserler Konseyi, KV62 mezarındaki kişinin kafa travması, bacakta açık kırık, skolyoz ve hepsinden önemlisi, etkenleri DNA çözümlemesiyle bedeninde saptanan ağır ve karmaşık bir sıtma biçiminin birleşimiyle öldüğünü açıkladı. 8 Mart 2005'te, «Nefertiti ve Kayıp Hanedan» filminde belgelenen iki aylık araştırmanın ardından bir basın açıklaması yapıldı. Açıklamada, KV62'deki kişide hafif bir omurga eğriliği bulunsa da kralın skolyozunun patolojik olmadığı belirtildi. Omurga eğriliği büyük olasılıkla mumyacıların kralın mumyasını yanlış yerleştirdiğini yansıtıyor. Bu tıbbi sonucun bugüne dek gözden geçirilmesi, KV62'nin orta derecede kifoskolyoz, düztabanlık, sağ ayakta oligodaktili (parmak kemiklerinin sayısında azalma), sol ayakta ikinci ve üçüncü metatars kemiklerinde nekroz, sıtma ve ölümünden kısa süre önce sağ dizinde karmaşık bir kırığın sonuçlarını taşıdığını ortaya koydu.
Antik kaynaklara göre İskender'in ölümündeki yaşı 33 olarak belirlenmiştir. MÖ 340'ta II. Filip, on altı yaşındaki İskender'i naip atadı. Sırp «İskendername»sine göre komutan seferlerine «on beş yaş dört ayken» başlamıştı. İskender'in «on iki yıl yedi ay» hüküm sürdüğü bilinir.
Sayımın başlangıcı burası olmasın? İskender neredeyse 20 yaşındaysa Dareios neden ona delikanlı der ve armağan olarak oynaması için bir top yollar? Ne de olsa 20 yaş artık çocuk değildir. Öyleyse İskender daha mı gençti?
«Kralların kralı ve tanrıların akrabası, Mithra tanrısıyla birlikte hüküm süren, güneşle birlikte doğan ve kendisi de bir tanrı olan ben, Dareios, sana, kulum İskender'e buyuruyorum ve emrediyorum: ana babana, benim kölelerime sımsıkı tutun ve annen Olympias'ın göğsünde dinlen. Yaşın hâlâ terbiye ve bakım istiyor. Bu yüzden sana bir kırbaç, bir top ve altın yolluyorum; dilediğini seç. Kırbaç, çünkü disipline ihtiyacın var; top, akranlarınla oynayasın ve kentleri kargaşaya sürükleyen bir haydut gibi gençleri yaşlarını aşan işlere ayartmayasın diye. Kral Dareios'tan Toros'un ötesindeki satraplara — selam. Filip'in oğlu İskender'in ayaklandığı bana bildirildi; çılgınlığıyla Asya'ya geçti, ülkemi yakıp yıkmak niyetinde. Onu yakalayın ve bana zarar görmemiş olarak getirin. Erguvan giysisini üstünden alıp kırbaçlayacak, sonra da yurduna, Makedonya'ya, annesi Olympias'a geri yollayacağım; ona Makedon çocuklarının oyuncakları olan çıngıraklar ve zarlar vereceğim ve yanına kırbaçlı bir Pers lala katacağım ki oğlana bilgelik öğretsin ve yetişkin olmadan yetişkin hırsları beslemesine engel olsun.»
«Çok gençti (bazıları yaşı yüzünden onu küçümsüyordu), yine de halkın sevgisini kazandıran sözleri hemen buldu.» Eaton-Krauss, Marianne, «Tutankhamun», The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt, ed. Donald B. Redford, 2005 [2001], Oxford University Press, Inc. KV62
KV62 mezarı
İskender'in seferine tam olgunlaşmamış bir genç olarak çıktığını, KV62 mezarından çıkan «çocuk» tahtının yüksekliği de doğrular. Tahtın tasarımı ve işçiliği hem Yunan hem Yakın Doğu üsluplarının etkisini taşır; bu da dönemin kültürel alışverişini yansıtır. Taht oymalı abanozdan yapılmış, fildişiyle kakılmıştır. KV62 mezarındaki firavunun çocukken bunu gerçekten kullandığı düşünülür. «Çocuk» tahtı denmesinin nedeni, küçük bir oğlanın kısa bacaklarına uygun düşük yüksekliğidir.
Lahitten Strabon ve Curtius Rufus söz eder (sonradan, MÖ 90–89'da İskender'in altın lahdi eritilip yerine cam ya da kristal bir lahit kondu).
Mısır işine benzeyen, «bedene oturan», «dövme (çekiçlenmiş) altından» bir lahit. «İçinde güzel kokularla yağlanmış bedenin yattığı ağır bir altın lahit.»
«Şimdiki, Ptolemaios'un naaşı ilk koyduğu özgün altın lahdin yerine camdan yapılmıştır.»
KV62 mezarı
İnsan biçimli bir lahit. KV62'deki ilk iç lahit dövme altından yapılmış, 110 kg ağırlığında ve yarı değerli taşlarla kakılmıştır. Dünyanın en pahalı tabutudur. «İnsan biçimli» ile «bedene oturan» aynı şeydir: ölünün bedeninin kıvrımlarını izler.
Ortadaki lahit yaldızlı ahşaptan yapılmış, değerli taşlar ve dağ kristaliyle kakılmıştır. Lahdin neredeyse tamamına küçük renkli cam parçaları tutturulmuştur. c) İskender: VIII. Antiokhos Grypos da X. Ptolemaios'un (MÖ 107–88 arasında hüküm sürdü) İskender'in altın lahdini cam ya da kaymaktaşından bir lahitle değiştirdiğini bildirir. KV62: en dıştaki üçüncü ahşap lahit kaymaktaşıyla kaplanmıştır. Görüldüğü gibi, lahitler değiştirilmekten çok eklenmiştir: ilk altın lahdin üstüne iki tane daha «geçirilmiştir».
«(İskender'in) lahdi bir gölgelik altında duruyordu — üzerine değerli madenlerden ve değerli taşlardan yapılma nesneler tutturulmuş, yıldızlı göğü taklit eden bir kumaş» (Siracusalı Diodoros, «Tarih Kitaplığı», Kitap XVIII: 26–47).
KV62 mezarı
Gömü odasındaki devasa ilk altın mahfazanın içinde, altın rozetli ve pullarla işlenmiş, gece göğünü andıran kocaman keten bir örtü ahşap kornişlere tutturulmuş, içteki daha küçük mahfazaları örtüyordu. «Zemini yıldızlarla serpilmiş gece göğü olan, kötü korunmuş bir kumaş» (Howard Carter).
Howard Carter, «Tutankamon'un Mezarı». İngilizceden çeviren: F. L. Mendelson ve D. G. Reader. Moskova, 1959, s. 133.
İskender'in babası Filip'in mezarındaki kumaş da kırmızıdır ve üzerine altın rozetler tutturulmuştur. Howard Carter'ın pul dediği şey, Diodoros'un değerli taş dediği olabilir mi?
Pullar kumaşa altın mahfazanın iç yüzünden tutturulmuştu ve fotoğrafta görünmüyor. Tanıkların söylediğine göre Büyük İskender'in mezarında bulunan ve Tutankamon'un mezarında gördüklerimizle tam olarak örtüşen sahnelere ve öğelere ayrıntılı girmeyeceğim. İşte görseller: «filler, gemiler, muhafızlar, Yunanlara göre çeşitli ‘var olmayan hayvanlar’ — yani tanrılar Thot ve Anubis — ayrıca ahşap çerçeveler, saçaklıklar ve İyon başlıkları».
«O sırada [MÖ 30] Octavianus, Büyük İskender'in lahdini ve naaşını iç kutsal odadan çıkarttı ve ona bakarak altın bir taç koyup çiçeklere boğarak saygısını gösterdi. Sonra Ptolemaiosların mezarını da görmek isteyip istemediği sorulunca şöyle yanıtladı: ‘Bir kral görmek istemiştim, ceset değil.’» Suetonius, «Augustus»
KV62 mezarı
«İlk lahdi açtığında, cenaze örtülerinin zeytin ve söğüt yapraklarından çelenklerle, aralarına nilüfer ve peygamber çiçeği taçyaprakları serpiştirilerek süslendiğini gördü. Toplam üç çiçek çelengi bulundu.» Howard Carter
Gaugamela savaşından önce İskender linothorax giyer
«İskender bir miğfer ve İssos'ta ele geçirilen ganimetten alınmış çift katlı keten bir linothorax kuşandı» (Plutarkhos).
KV62 mezarı
«Bir sandıkta başka bir koruyucu zırh türü bulundu: esnek deri bir göğüslük. Kalın boyanmış deri levhaların, keten bir taban ya da bez şeritler üzerine pul biçiminde dikilmesinden oluşuyordu; öyle ki bütünüyle bedene oturan esnek bir göğüslük, bir yelek gibi bir şey ortaya çıkıyor. Ne yazık ki fazlasıyla hasarlıydı ve korunamadı.» C. Howard. Linothorax — keten kumaştan yapılan antik Yunan zırhı; ayrıca metal levhalar ya da pullarla güçlendirilebilirdi.
KV62'den çıkan, metal pullu göğüslük parçası. Metal pullu bölüm korunmuş ve üzerinde silah izleri taşıyor. 2018 tarihli fotoğraf. 2018 araştırmasına göre KV62, daha önce sanıldığı gibi hastalıklı bir oğlan değil, savaşta pişmiş bir savaşçıydı. Deri zırhın çözümlemesi aşınma belirtileri ortaya koydu. «Deri pulların kenarlarında aşınma görülüyordu ve bu, zırhın çok kullanıldığı anlamına gelir.» Tutankamon'un mezarında, Büyük İskender'in mezarı için de betimlenen çok sayıda eser buluruz: eğri kılıçlar (kopis ve khepesh), savaş boruları, «aslan başlı» bir savaş arabası, şarap küpleri, ankh haçı, tören giysileri, masa oyunları ve tunç bir ustura (bilindiği gibi İskender tıraşlı yüzü moda etmiştir).
Bütün fotoğraflar buraya sığmadığı için 3. Bölüm olacak.
Romalı tarihçi Curtius, Makedonların bu tür silahı Hindistan seferi sırasında kitlesel olarak kullanmaya başladığını yazdı: «Oraklara benzeyen hafif eğri kılıçlara kopis deniyordu ve onlarla fillerin hortumlarını kesiyorlardı.»
KV62 mezarı
Mısırbilimci T. Wilkinson, KV62 mezarındaki Yunan kopisi için şu açıklamayı sunar: «Bu kılıçların biçim ve adlarının Yunan ‘kopis’ine benzemesi, onları başlıca kullananların, yani Mısır'ın Argos kolonisi sakinlerinin, ‘kopis’i başlangıçta Mısır kılıç örneklerine bakarak yaptıklarını düşündürür.»
«(Mısır'ın) bütün kentlerinde kâhinler, tanrılarının suretlerini taşıyarak İskender'i karşılıyor ve onu yeni ‘Sesonkhosis’ — ‘Dünyanın Efendisi’ — ilan ediyorlardı» (Akhilleus Tatios).
KV62 mezarı
KV62 mezarından çıkan bir sandığın üzerindeki yazıt, firavunun unvanında bir «tuhaflık» taşır: «İki Ülkenin Efendisi» (firavunlara özgü imza) yerine — «Dünyanın Efendisi». Hastalıklı ve cılız bir delikanlı için epey iddialı, öyle değil mi?
«Onesikritos'un bildirdiğine göre, yastığının altında Aristoteles'in düzelttiği ve ‘Sandıktaki İlyada’ diye bilinen bir nüshayı bir hançerle birlikte hep bulundururdu» (Plutarkhos).
KV62 mezarı
KV62 mumyasında iki hançer bulundu: biri altın ağızlı, diğeri demir ağızlı. Sonraki incelemeler, demir ağzın malzemesinin göktaşı kökenli olabileceğini gösterdi. Howard Carter hançerin üslubunda Akdeniz sanatının etkisini gördü, ama onu bir Mısırlı ustanın işi saydı. Devlet Ermitaj Müzesi müdürü Mihail B. Piotrovski'ye göre bu silah Mısır işi değildir ve büyük olasılıkla Küçük Asya'da yapılmıştır.
«Savaşçılar İskender'e Dareios'un hazineleriyle dolu bir çadır, çok sayıda hizmetkâr ve zengin kaplar tahsis ettiler. İskender hemen zırhını çıkardı ve hamama yönelirken şöyle dedi: ‘Savaşın terini Dareios'un hamamında yıkayalım!’ ‘Dareios'un değil, İskender'in! — diye haykırdı kralın dostlarından biri — çünkü yenilenlerin malı yalnızca galiplere ait olmakla kalmamalı, onların adıyla da anılmalıdır.’ İskender her tür kabı — testileri, leğenleri, merhem şişelerini — hepsinin saf altından ustaca yapıldığını görünce, kokulu otların ve diğer güzel kokuların şaşırtıcı rayihasını duyunca, nihayet büyüklüğü, yüksekliği, sedirlerin ve masaların düzeniyle hayret veren çadıra girince, kral dostlarına baktı ve dedi ki: ‘Anlaşılan kral olmak buymuş!’» (Plutarkhos)
İskender, Dareios'la yazışmasında ona şu sözlerle hitap ediyordu: «Filip ile Olympias'tan doğan Kral İskender'den, kralların kralına, güneşin ortak hükümdarına, tanrıların en büyüğüne, tanrıların soyundan gelene ve güneşle birlikte doğana, Perslerin büyük kralı Dareios'a — selam» (Sözde-Kallisthenes).
KV62 mezarı
Peki bu simge Tutankamon'a ait eşyalarda görünüyor mu?
Şimdi klasik Büyük İskender'i, Tutankamon'un KV62 mezarında bulduğumuz gibi bir taçla düşünün — ve işte tam da böyle «İki Boynuzlu» bir İskender'i gösteren sikkeler karşımıza çıkıyor.
KV62 mezarındaki mumyanın taşıdığı taç, bir sıra akik daireyle bezenmiş altın bir şerittir ve üzerine tutturulmuş iki altın simge — bir yılan ve bir kuş — boynuzları andırır. Bence İskender'e «İki Boynuzlu» denmesinin nedeni tam da bu taçtır.
Plutarkhos, İskender'in yaralarını alışılmadık bir titizlikle kaydetti — art kafa, burun, boyun, göğüs, uyluk, ayak bileği. KV62 mumyasına ilişkin adli tıp yazını da aynı listeyi sıralıyor. İki kaydı karşılaştırmak için bir nokta seçin.
KV62 mumyasının kafatasında art kafa kırılmıştır. Olası açıklamalardan biri, kişinin başına kör bir nesneyle vurulduğudur (röntgende iki kafatası parçası görülür). Bir başka olası açıklama, kafatasının mumyalama sırasında zedelendiğidir. Mumyanın kafatasını inceleyen Scotland Yard adli patologları, kişinin balta benzeri bir silahla art kafasına vurularak öldürüldüğü sonucuna vardı.» Harrison, Tutankamon'un Otopsisi. The Lancet, 1975.
«İskender'in art kafasına taşla vuruldu, ardından görme yetisi bozuldu ve birkaç gün körlük tehlikesi geçirdi.»
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki kişinin göz çukurlarının üstündeki ince kemiklerdeki anormallikler, beynin ani biçimde öne kaymasından (art kafaya darbe) kaynaklanmış olabilir; bunun sonuçları görme sorunlarına yol açmıştır. «Buna karşı-darbe (contre-coup) olgusu denir. Başınızı geriye atıp sert bir nesneye çarptığınızda beyin kafatasının tabanına vurur ve öne kayar. Burada göz kontüzyonları görülüyor. İnce kemikler çatlamış ve parçalar göze girmiş. Burada… parçalar olsaydı benzer bir şey olurdu. Ve bu kemik parçası önceden var olan bir patolojinin yeniden alevlenmesini tetiklemiş olabilir.» Todd Grey, adli tıp uzmanı, ABD. «Tutankamon — Gerçek Yüz, Cinayet Gizemi», National Geographic Wild belgeselleri.
«Mezarı ziyaret sırasında Octavianus Augustus beceriksizce Büyük İskender'in mumyasının burnunu zedeledi. ‘Ama burna dokunduğunda ona bir miktar hasar verdi.’» — Lucius Cassius Dio.
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki mumyanın burnu zedelenmiştir; sargılıydı, dolayısıyla Augustus büyük olasılıkla İskender'in yüzünü «yoklamıştır».
«İskender'in boynu, sanki yan bakıyormuş gibi eğikti.»
(Plutarkhos, «İskender'in Talihi ve Erdemi Üzerine», İkinci Söylev.) «İskender'in benzerliğini en iyi Lysippos'un heykelleri yakalamıştı ve kendisi de yalnızca bu heykeltıraşın kendi suretini yapmaya layık olduğunu düşünürdü. Bu usta, kralın pek çok ardılının ve dostunun sonradan taklit ettiği şeyi sadakatle yeniden üretebilmişti: boynun hafifçe sola eğikliğini ve baygın bakışı.» — Plutarkhos
(Hutan Ashrafian, «Büyük İskender'in Ölümü — Kaderde Bir Dönüm Noktası», Journal of the History of the Neurosciences, c. 13, 2004, s. 140.) «Daha önce belirtildiği gibi, İskender'de yapısal bir boyun deformitesi ve gözlerde motor bir yetersizlik vardı; bu, Klippel-Feil sendromuyla — eşlik eden bedensel bozukluklar ve ölüme götüren belirtilerle seyreden nadir bir doğuştan skolyozla — ilişkili olabilir. Ancak bu varsayım, Büyük İskender'in kalıntılarının doğrudan çözümlenmesi olmadan kanıtlanamaz. Klippel-Feil sendromunda omurga hareketsizleşir. Başı çevirmek için bütün bedeni çevirmek gerekir. Bu kalıtsal durum babadan oğula geçer. İskender bu hastalığı babası II. Filip'ten miras almış mıydı? 1977'de Yunan arkeolog Manolis Andronikos, Yunanistan'ın Vergina kentinde Kral II. Filip'in mezarını buldu. İskelet kemiklerinin yapısı ve boyutları da yaklaşık 45 yaşını, ayrıca sol bacakta topallamayı ve boyun deformasyonunu gösteriyor.»
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki mumyanın boynu sola eğiktir. Britanyalı bilim insanı Richard Boyer, KV62'deki kişinin Klippel-Feil sendromundan, yani kısa boyun sendromundan — yürümeyi ciddi biçimde güçleştiren ve baş hareketlerini büyük ölçüde kısıtlayan nadir bir doğuştan omurga hastalığından — muzdarip olduğu sonucuna vardı. Göğüs röntgenlerinde Boyer, o zamana dek fark edilmemiş en yeni kanıtı buldu: anormal biçimde eğrilmiş bir omurga (skolyoz). Bu kusur Klippel-Feil sendromlu hastalarda sıklıkla görülür. Benzer bir kusur, KV62 mezarında bulunan çocuk mumyalarından birinde de saptandı. (Liverpool Üniversitesi'nden Prof. R. J. Harrison'ın 1968 tarihli araştırmasından (Harrison, The Tutankhamun Post-Mortem, Lancet, 1975).)
«Malloi ülkesinde iki arşın uzunluğunda bir ok zırhını deldi ve göğsünü öyle ağır yaraladı ki, okun bıraktığı deliklerden hava çıkıyordu.» — Plutarkhos. «İskender göğsünden bir metre uzunluğunda bir okla yaralandı. Ok ucu sağ meme başının hemen üstündeydi, üç parmak eninde ve dört parmak boyundaydı.» — Plutarkhos
«Kralı bir ok vurdu; ok iç organlarına girdi ve bir çivi gibi zırhını bedenine perçinledi. Oku yaradan çıkarma çabalarını, göğüs kemiklerinin arkasında sıkışan demir engelledi. Okun dışarıda kalan bölümünü testereyle kesmek, kemiği zedeleme, aşırı acı ve şiddetli kanama korkusuyla akılsızca bulundu. Dört parmak eninde demir uç kaburgaların arasına gömülmüştü.» — Plutarkhos
Uzun süren bir ateşin ardından İskender, hâkim kurama göre sıtmadan öldü. «Kraliyet Vakayinameleri», İskender'in bir ziyafette çok içtiğini ve aynı gece yüksek ateşinin çıktığını, bunun da 12 gün sonra ölümüne yol açtığını bildirir. En yaygın kabul gören açıklama, İskender'in sıtmadan öldüğü ve hastalığı belki de birkaç hafta önce Irak'ın bataklıklarında bulunduğu sırada kaptığıdır.
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki mumyanın göğüs kafesinin ön bölümünde göğüs kemiğinin ve kaburgaların bir kısmı eksiktir. Kaburgalar belirgin biçimde testereyle kesilmiş görünüyor. Mumyacıların ön göğüs kafesinin bir bölümünü çıkarması bedenin durumundan kaynaklanmış olabilir mi? Olası açıklamalardan biri, KV62'deki kişinin ağır bir göğüs yaralanması geçirdiğidir.
2010'da Mısır Yüksek Eski Eserler Konseyi, KV62 mezarındaki kişinin kafa travması, bacakta açık kırık, skolyoz ve hepsinden önemlisi, etkenleri DNA çözümlemesiyle bedeninde saptanan ağır ve karmaşık bir sıtma biçiminin birleşimiyle öldüğünü açıkladı. 8 Mart 2005'te, «Nefertiti ve Kayıp Hanedan» filminde belgelenen iki aylık araştırmanın ardından bir basın açıklaması yapıldı. Açıklamada, KV62'deki kişide hafif bir omurga eğriliği bulunsa da kralın skolyozunun patolojik olmadığı belirtildi. Omurga eğriliği büyük olasılıkla mumyacıların kralın mumyasını yanlış yerleştirdiğini yansıtıyor. Bu tıbbi sonucun bugüne dek gözden geçirilmesi, KV62'nin orta derecede kifoskolyoz, düztabanlık, sağ ayakta oligodaktili (parmak kemiklerinin sayısında azalma), sol ayakta ikinci ve üçüncü metatars kemiklerinde nekroz, sıtma ve ölümünden kısa süre önce sağ dizinde karmaşık bir kırığın sonuçlarını taşıdığını ortaya koydu.
«İskender uyluğundan hançerle yaralandı, ama yara ağır değildi. ‘Plutarkhos’: İssos savaşında — uyluğa kılıçla; Khares'in bildirdiğine göre bu yarayı İskender'e göğüs göğüse çarpışmada Dareios açmıştı; Plutarkhos'un kendisi Antipatros'a sade ve dürüstçe yazar: ‘Ben de uyluğuma bir hançer yarası almak zorunda kaldım; ama bu yaradan ciddi bir şey çıkmadı.’» — Plutarkhos
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki kişinin sol uyluk kemiğinde hançer ya da kılıç kesiğini andıran bir iz vardır. KV62 mumyasının sol uyluk kemiğindeki yaralanmanın kanıtı.
«İskender'in uyluğu delindi; bir ok kemiğin bir bölümünü kırdı.» «Marakanda yakınlarında bir ok baldırıma saplandı, öyle ki parçalanmış kemik yaradan dışarı çıkmıştı.» — Plutarkhos
KV62 mezarı
KV62 mumyasının uyluk kemiğinde bir yarık görülür.
«İskender ‘Assakenoi ülkesinde bir Hint mızrağıyla ayak bileğinden’ yaralandı.» «Gazze kuşatması sırasında bir ok ayak bileğime saplandı.» — Plutarkhos
KV62 mezarı
KV62 mumyasının sağ ayağında deformite vardır. KV62 mezarındaki kişinin ayağı içe doğru ileri derecede burulmuş ve bir parmağı eksiktir. BT taramaları, kralın sol ayağında deformite ve osteonekroz (kemik ölümü) belirtileri taşıyan iki metatars kemiği ortaya çıkardı. İnceleme, orada yeni kemik oluştuğunu gösterdi; bu da kralın yaşarken ayak sorunları yaşadığına işaret eder.
Aşağıdaki her tarih dosyanın kendisinden alınmıştır: İskender'in naaşına ne olduğuna dair antik tanıklık, mezarın sessizce kaybolduğu yüzyıllar ve KV62'de yatan adama ilişkin modern incelemeler.
Antik Çağ
MÖ 1323
Adı «Amon'un Yaşayan Bedenlenmesi» diye okunan firavunun resmî ölüm yılı. İskender'den tam bin yıl önce.
MÖ 340
II. Filip, on altı yaşındaki İskender'i naip atar. Dareios ona hâlâ çocuk der ve oynaması için bir top yollar.
MÖ 332
İskender Memphis'te Mısır ayinine göre taç giyer.
MÖ 331
Siwa Vahası'nda kâhin onu Zeus-Amon'un oğlu ilan eder. Boynuzlar buradan gelir — ve «İki Boynuzlu» lakabı da.
MÖ 323
İskender Babil'de hummadan ölür. Naaş yedi gün gömülmeden kalır, kaynatılır, mumyalanır ve bedene oturan dövme altından bir lahde mühürlenir.
MÖ 321
Ptolemaios cenaze alayını Suriye'de ele geçirir ve naaşı Memphis'e götürür. Bir Ptolemaios vakayinamesi, kralın naaşının gizlice «Amon Kenti»ne taşındığını kaydeder.P.Oxy. LXXI 4808
MÖ 274
İskender İskenderiye'dedir. IV. Ptolemaios Philopator onu kentin merkezindeki büyük anıtmezara, Soma'ya koyar.
MÖ 107–88
X. Ptolemaios altın lahdi eritir ve yerine cam ya da kaymaktaşından bir lahit koyar.
yak. MÖ 50
Diodoros mezarı görür ve büyüklüğünün de yapısının da İskender'in şanına yaraşır olduğunu söyler.Siracusalı Diodoros
MÖ 30
Octavianus naaşı kutsal odadan çıkarttırır, üstüne altın bir taç koyar ve çiçek serper — sonra öpmek için eğilirken burnunu zedeler.Suetonius · Cassius Dio
MÖ 25
Strabon, Sema'nın İskenderiye'nin tam ortasında, kraliyet çevre duvarının içinde yükseldiğini aktarır.Strabon
MS 215
Caracalla mezara girer ve mor pelerinini, yüzüklerini, kemerini ve değerli her şeyini orada bırakır.Herodianos
MS 3. yy
Septimius Severus mezarın mühürlenmesini buyurur; kendisinden sonra kimse naaşı görmesin, yanında saklananları okumasın diye.Cassius Dio
Kayıp yüzyıllar
MS 400
Ioannes Khrysostomos İskenderiye'de mezarın gösterilmesini ister ve şunu yazar: «Halkı mezarını bile bilmiyor».
9. yy
İbn Abdülhakem ve Mesudi, ikisi de İskender'in mezarını gördüklerini bildirir.
15. yy
Leo Africanus, yıkıntılar arasında şapel biçiminde küçük bir yapı betimler; Müslümanlarca yüceltilen ve uzak diyarlardan hacı kalabalıkları çeken bir yapı.
1611
İngiliz George Sandys'e İskenderiye'de İskender'e ait sayılan bir mezar gösterilir.
140×
Mısır Eski Eserler İdaresi, Büyük İskender'in mezarını bulmak için 140 girişim doğruladı. Hiçbiri başarılı olmadı.
Modern kayıt
1847
Émile Prisse, Karnak tapınağı üzerine çalışmasında «Amon'un Yaşayan Bedenlenmesi» firavununun adını ilk kez kaydeder.
1922
Howard Carter KV62'yi açar ve 1200 ila 1500 kilogram altın bulur — VI. Ramses'in mezarındaki 80 kg'a, Makedonyalı II. Filip'in mezarındaki 13 kg'a karşılık.
1925
Carter'ın mumya incelemesi, kaynamamış epifiz plaklarından hareketle ölüm yaşını 14–15 olarak tahmin eder.
1968
Röntgen incelemesi 18–22 yaşı gösterir; kırık bir art kafa ile kafatası içinde iki parçayı ortaya çıkarır.
1975
Harrison otopsiyi yayımlar. Scotland Yard'ın adli patologları art kafaya balta benzeri bir silahla vurulduğu sonucuna varır.The Lancet
1979
Manchester mumyası 1770: kemikler yaklaşık MÖ 1000'e, sargılar MS 380'e tarihlenir — sıradan hiçbir hatanın açıklayamayacağı yaklaşık 1400 yıllık bir fark.
2005
BT taraması tahmini ölüm yaşını 17–27'ye genişletir.
2010
DNA, R1b1a2 haplogrubunu verir — Batı Avrupalı erkeklerin yarısında bulunan, bugünkü Mısırlıların yüzde birinden azında görülen — ve yanı sıra sıtma etkenlerini.
2017
Krause'nin ekibi 90 mumyanın dizilimini çıkarır ve Miken halkında önceki çalışmaların gözden kaçırdığı bir bozkır bileşeni bulur.
2018
Mezardan çıkan deri zırhın aşınma çözümlemesi: bu zırh çok kullanılmış. Hastalıklı bir oğlan değil, savaşta pişmiş bir savaşçı.
Dosya
Soruşturmanın tamamı
Beş özgün gönderi, kısaltılmadan ve okuma sırasına göre, yetmiş altı levha yerli yerine konarak. Önsöz en son yazıldı; ama en iyisi onu ilk okumaktır.
Son zamanlarda hem Twitter (X) mesajlarımda hem de burada, Büyük İskender'in mezarı üzerine dizinin devamını sabırsızlıkla bekleyen pek çok kişiden ileti aldım. Nazik sözleriniz ve ilginiz için hepinize içtenlikle minnettarım.
Bu yüzden bu gönderiyi herkese, en başta da kendime bir hatırlatma olarak yazıyorum: burada dile getirilen önemli sorulara yanıt vermek ve kuramın zayıf yanlarını ele almak için uzun yazımı bitirmeye söz vermiştim.
Ne yazık ki hayat, kişisel işlere epeyce vakit ayırmamı gerektiren bir dönemece girdi… ama bu varsayımdan etkilenenlerin nazik sözlerini okumak öylesine iç ısıtıcıydı ki, pes etmemem ve bu işe bağlı kalmam için bana esin verdi.
Hepinize teşekkürler.
Önceki paragrafın şaşırtmış olabileceği diğer bütün dostlara, bu soruşturmanın aşağıda gelen dört bölümüne göz atmalarını hatırlatmak ve önermek isterim.
Metne kısa bir giriş ve kitabe şöyle olabilir:
Düşünün ki Batı tarih yazımının en önemli figürlerinden birinin mezarını arıyorsunuz — tarih boyunca edebiyatta anılma sayısı bakımından ancak İsa Mesih'le boy ölçüşebilecek bir kişinin mezarını.
Bu kişinin imgesi dünya kültüründe eşsiz bir yer tutar: araştırmacılara göre başka hiçbir tarihsel figür sanatçıların ve bilginlerin bu denli yoğun ilgisine konu olmamış, başka hiçbiri bu kadar çeşitli yorumun kahramanı olmamıştır. Avrupa'nın tamamını, Asya'nın büyük bölümünü ve Afrika'yı kapsayan uçsuz bucaksız bir coğrafyada onun imgesi hükümdarlara ve komutanlara örnek oldu — kendi yoldaşlarından modern diktatörlere dek. Bugün bile pek çok Afgan aşiretinin önderleri soylarını ona dayandırıyor, iki modern devlet ise onun mirasının gerçek varisinin kim olduğunu tartışıyor.
Ve işte, iki yıkıcı savaş arasındaki «kayıp kuşak» döneminde, bir İngiliz araştırmacı öyle bir gömü keşfetti ki, daha ilk bakışta ve ilk adımda bıraktığı izlenim dünya basınında gerçek bir sansasyon yarattı. Keşif, beklentileri kat kat aşan bir sarsıntıydı. Araştırmacılar mezarı yeniden mühürlemeye ve sonraki çalışmalara iyice hazırlanmaya karar verdiler. En yakın büyük kent bile kapsamlı bir inceleme için gereken her şeyi sağlayamıyordu.
Peki orada ne buldular?
Dünya arkeoloji tarihinin en önemli olaylarından biri olacak bir gömü buldular. Tarih biliminin saygınlığını geri verecek ve zor yıllarda pek çok kişiye teselli olacak bir gömü. Sonunda efsaneye bürünecek bir gömü… Zenginliğin ölçeği hakkında fikir vermek için: çeşitli tahminlere göre mezarda yaklaşık 1200 ila 1500 kilogram saf altın ve altın eşya bulundu.
Karşılaştırma olsun: VI. Ramses'in mezarında örneğin 80 kg, I. Seti'nin mezarında 40 kg, Çin'deki Rozan mezarında 8 kg, Yunanistan'daki II. Filip'in mezarında 13 kg, Peru'daki Sipán mezarında ise 1 kg vardı. Ve bunların hepsi tarihin en büyük, en önemli keşifleri arasında sayılır.
Bulunan sayısız eserin muazzam tarihsel ve kültürel değerinden söz bile etmiyorum. Bu yalnızca insanlık tarihinin en kıymetli ve en pahalı madeni üzerinden yapılan bir ölçek karşılaştırması.
Keşfedilen bütün zenginliği ve eserleri çıkarmak ve envanterlemek 20 yıldan fazla sürdü.
Ama araştırmacıları en çok şaşırtan, mezar sahibinin kimliğiydi. Heyet başkanı sonradan şunları yazacaktı:
«Bunca zaman önce hüküm sürmüş bu genç ‘adam’ hakkında pek az şey biliyoruz; nasıl yaşadığını bilmiyoruz; nasıl öldüğünü bilmiyoruz; öldüğü ve gömüldüğü dışında neredeyse hiçbir şey bilmiyoruz…»
Sevgili dostum, seni benimle küçük bir yolculuğa çıkmaya ve pek çok şaşırtıcı şey keşfetmeye çağırıyorum. Onları şu bağlantılarda bulabilirsin:
Büyük İskender hakkında anlatacaklarım, tarihte bilimsel bilginin nasıl oluştuğuna dair anlayışınızı bütünüyle değiştirecek. İnanın: bütün olgularla yüzleştiğinizde içtenlikle şaşıracak ve etkileneceksiniz.
Büyük İskender'in mezarı nerede?
MÖ 323'te, birkaç gün hastalıkla boğuştuktan sonra Asya'nın kralı Büyük İskender Babil'de hummadan öldü. İskender bu dünyadan ayrılır ayrılmaz mirası çevresinde çekişmeler ve çatışmalar başladı. Komutanlar ve soylular birbirine düştü: yedi gün geçti, naaş hâlâ gömülmemişti. Sonunda naaş mumyalandı ve Mısır işine benzeyen, «bedene oturan», «dövme altından» bir lahde kondu; ölünün başına da kraliyet tacı yerleştirildi. İskender geçici olarak Babil'e gömüldü, ama yoldaşları iki yıl daha eski hükümdarlarının altın lahdini zafer arabasıyla nereye götürecekleri konusunda tartıştılar. Quintus Curtius Rufus'a, Marcus Justinus'a ve İskender'in biyografi yazarı Sözde-Kallisthenes'e göre İskender, ölümünden kısa süre önce Mısır'a gömülmeyi istemişti; orada eski tapınağın rahipleri onu Amon'un oğlu ilan etmişlerdi.
Zeus-Amon'un oğlu diye anılmayı ve öyle görülmeyi isteyen İskender, Aigai'de gerçek babasının yanına gömülmek istemiyordu. Sonradan lahit çıkarılıp Makedonya'ya gönderildi, ancak Suriye'de I. Ptolemaios cenaze alayına saldırıp «ganimeti» ele geçirdi ve Memphis'e taşıyarak Amon tanrısının eski tapınaklarından birinin yakınına gömdü. MÖ 4. yüzyılın sonunda ya da 3. yüzyılın başında İskender'in naaşı Memphis'teki mezardan İskenderiye'ye taşınıp yeniden gömüldü. MÖ 274'e gelindiğinde İskender çoktan İskenderiye'de gömülüydü. IV. Ptolemaios Philopator, İskender'in naaşını İskenderiye'nin ana anıtmezarına yerleştirdi.
Anıtmezara Soma ya da Sema deniyordu; Yunancada «beden» anlamına gelir. İskender'in mezarı kitlesel bir hac merkezi oldu. Romalı hükümdarlar İskender'i örnek alıyor ve Mısır'daki Makedon kralının mezarını ziyaret ediyorlardı. Ziyaretçiler arasında Iulius Caesar, Pompeius, Octavianus Augustus ve Caligula vardı. Octavianus İskenderiye'yi ele geçirdiğinde, «kutsal odadan çıkarılan Büyük İskender'in naaşını inceledi: saygı göstergesi olarak üstüne altın bir taç koydu ve naaşın üzerine çiçekler serpti» diye yazar Suetonius. Cassius Dio'ya göre Octavianus, büyük fatihi öpmek için eğilirken beceriksizce İskender'in mumyasının burnunu zedeledi. Suetonius ayrıca Caligula'nın İskender'in mezarını ziyaret ettiğini ve göğüs zırhını bizzat çıkarıp sonradan kendisinin taşıdığını da aktarır. MS 210'lu yıllarda İskenderiye'yi ziyaret eden imparator Caracalla, İskender'in lahdine bir hiton ve bir yüzük bıraktı. Nihayet MS 3. yüzyılda imparator Septimius Severus, güvenlik gerekçesiyle bu kutsal mezarın girişinin mühürlenmesini buyurdu.
Ioannes Khrysostomos MS 400'de İskenderiye'ye geldiğinde İskender'in mezarını görmek istedi ve şunu kaydetti: «Halkı mezarını bile bilmiyor.» Sonraki yazarlar — 9. yüzyılda İbn Abdülhakem, 9. yüzyılda Mesudi ve 15. yüzyılda Leo Africanus — İskender'in mezarını gördüklerini bildirdiler. Gençliğinde İskenderiye'ye gitmiş olan Leo Africanus şöyle yazdı: «İskenderiye'nin yıkıntıları arasında hâlâ küçük bir yapı duruyor; şapel biçiminde inşa edilmiş, Müslümanlarca çok yüceltilen olağanüstü mezarı yüzünden dikkat çekiyor; Büyük İskender'in naaşının bu mezarda saklandığını ileri sürüyorlar… Uzak diyarlardan bile büyük hacı kalabalıkları mezarı görmeye ve saygı sunmaya geliyor, çoğu kez de hatırı sayılır paralar bağışlıyorlar.» 1611'de İskenderiye'yi ziyaret eden İngiliz George Sandys'e, İskender'in gömü yeri sayılan bir mezarın gösterildiği bildirilir. Mısır Eski Eserler İdaresi, ülkede Büyük İskender'in mezarını bulmak için 140 girişimde bulunulduğunu doğrulamıştır. Büyük İskender'in mezarının yeri, insanlık tarihinin en büyük gizemlerinden biridir.
Arkadaşlar, sizce tarihin en büyük hükümdarlarından birinin mezarı ve lahdi nasıl olmalıydı? Yaşarken tanrı diye anılan ve bilinen hemen bütün halklarca yüceltilen bir adamın gömü yeri nasıl olmalıydı??
İlk bakışta çılgınca görünen, ama muazzam miktarda kanıtla desteklenen bir varsayımım var. Varsayım şu: Büyük İskender'in mezarını çoktan bulduk. Sorun, orada bir başkasının gömülü olduğuna inanmamız. Kim? Büyük İskender'in gerçek kimliğini açıkladığımda şaşırmayın. Okumaya devam edin ve sizi kuramıma %99 kesinlikle ikna edecek kanıtlara ve olgulara hayret edin. Kimi arıyoruz? Şunu arıyoruz:
orta boylu genç bir erkek;
Avrupalı;
bedeni yaralarla kaplı ve yaraların çoğunun yerini biliyoruz;
naaşı 4 lahit içinde gömülü;
burnunun ucu kırık. Ve daha fazlası…
Tanışın:
Yaşarken «Amon'un Yaşayan Bedenlenmesi» unvanını taşıyan Büyük İskender resmî olarak MÖ 323'te öldü.
Firavun Tutankamon (adı «Amon'un Yaşayan Bedenlenmesi» diye çevrilir) resmî olarak MÖ 1323'te öldü.
Bu ikisi aynı kişidir.
(!) Varsayım: tanıdık bir durum — tam gözünüzün önünde duran şeyi ısrarla aramak… Mısır'daki Krallar Vadisi'nde bulunan KV62 mezarı (Tutankamon), Büyük İskender'in mezarıdır. KV62'deki mumya, Büyük İskender'in mumyasıdır.
Levha 1
1922'de Krallar Vadisi'ndeki kazılar sırasında arkeolog Howard Carter altınla dolu eski bir mezar keşfetti. Mezarda iyi korunmuş çok sayıda ev eşyası, takı ve firavuna son yolculuğunda eşlik eden nesneler vardı. Başlıca buluntu, adı hiyerogliflerden «Amon'un Yaşayan Bedenlenmesi» diye çevrilen bir firavunun mumyasını içeren saf altından bir lahitti. Dört kutsal mahfaza ve değerli madenlerden yapılmış üç lahit firavunun mumyalanmış bedenini koruyordu. Ölü firavunun yüzünü ve göğsünü örten altın maske, mezar hazinelerinin ve Mısır'ın simgelerinden biri oldu.
Levha 2
Howard Carter «Amon'un Yaşayan Bedenlenmesi»nin mezarını bulmaya çalıştığı sıralarda, bilginler bu firavun hakkında neredeyse hiçbir şey bilmiyordu. Firavunun adı ilk kez 1847'de, Karnak tapınağını inceleyen Fransız bilgin Émile Prisse'in eserinde anıldı.
Levha 3
Arkeolog Howard Carter, Lord Carnarvon'un desteğiyle, eski Mısır firavunları tablosuna göre Krallar Vadisi'nde 18. Hanedan'dan bir firavunu arıyordu: «Hazırlıksız olmakla suçlanabilirim, yine de söyleyeceğim: belirli bir firavunun, yani ‘Amon'un Yaşayan Bedenlenmesi’ firavununun mezarını bulacağımıza dair oldukça belirgin bir umudumuz vardı.» Eski Mısır firavunlarının varsayılan yaşam tarihlerini gösteren bu tablo 19. yüzyılda hazırlanmıştı.
Levha 4
Mısırbilimin kuruluşu sırasında paradoksal bir hata olduğunu öne sürüyorum. İskender tabloda iki kez göründü: firavun Büyük İskender olarak ve ayrı bir figür olarak, sözde 18. Hanedan sırasında İskender'den önce yaşamış olduğu varsayılan «Amon'un Yaşayan Bedenlenmesi» firavunu olarak. Eski Mısır'ın tek bir hükümdarının birçok adı, unvanı ve sıfatı olduğundan, tablolarımıza gerçek tarihsel kişiliklerin hayaletleri karıştı. Bunlar birbirinden bağımsız olarak tarihlendi ve zaman ekseni üzerine yerleştirildi. Doğa boşluktan hoşlanmaz; yorumların sonucunda bu hayalî firavun kendi çevresinde hayalî bir dünya kurdu.
Levha 5
Böylece İskender'in mumyası ikinci bir hayat kazandı, Mısır'ın ulusal hazinesi ve simgesi oldu. KV62 mezarındaki mumyanın İskender'in mumyası olduğunu neden düşündüm? İskender'in Mısır'a gömüldüğünü ve sayısız keşif seferini öğrendiğimde şunu düşündüm: ya İskender'in mumyası çoktan bulunmuşsa? Nasıl teşhis edilebilirdi? İskender'in mumyasının nasıl görüneceğini hayal etmeye çalıştım. İskender'in sıtmadan öldüğü düşünülür ve araştırmalarım sırasında aynı ölüm nedenine sahip, adı tanıdık gelen ve «Amon'un Yaşayan Bedenlenmesi» diye çevrilen bir firavun buldum. Bu firavun başka bir çağdandı ve ölüm yaşı İskender'inkiyle uyuşmuyordu. Bu olguları bir yana bırakıp tıbbi kayıtlarını karşılaştırdım. Şaşırtıcı biçimde, sıtmanın yanı sıra Plutarkhos İskender'in yaralarıyla örtüşen başka savaş yaraları da sıralıyordu. «Tepeden tırnağa yara izleriyle kaplı, mızrak, kılıç ve taşla vurulmuş düşman darbelerinin izleriyle örtülü… Bu yaraların ona getirdiği şan anlaşılırdır, çünkü bedeninin her parçası yendiği halkları, kazandığı zaferleri, aldığı kentleri ve boyun eğdirdiği kralları hatırlatıyordu. Yara izlerini gizlemek yerine, onları cesaretinin ve yiğitliğinin bedenine kazıdığı resimler gibi gösteriyordu.» — Plutarkhos, «İskender'in Talihi ve Erdemi Üzerine», Birinci ve İkinci Söylev. «Amon'un Yaşayan Bedenlenmesi» firavununun (KV62) mumyasına ilişkin olguların ve ikna edici varsayımların Büyük İskender'in yaralarıyla karşılaştırılması.
Levha 6İskender ve KV62 maskesi
Boy ve yapı
Antik tanıklık
Plutarkhos, «İskender'in Talihi ve Erdemi Üzerine», Birinci ve İkinci Söylev: İskender orta boylu, ince ve kaslı bir adam olarak betimlenir.
KV62 mezarı
Boy 167–170 cm (orta), ince ve kaslı yapı.
Irk
Antik tanıklık
Kuşkusuz Avrupalı.
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki kişi Avrupalıdır. 2010'daki bir DNA çözümlemesi, onun Batı Avrupalı erkeklerin %50'sinde (İspanyollar ve Britanyalılarda %70'e varan oranda) yaygın olan R1b1a2 haplogrubuna ait olduğunu ortaya koydu. Avrupalı erkeklerde bu denli yaygın olan R1b1a2, bugünkü Mısırlılarda son derece seyrektir; taşıyıcıları yüzde birin altındadır.
Levha 7Boy ve yapı
Bedenin çürümesi
Antik tanıklık
«Kralın naaşı yatakta yatarken yedi gün geçti ve herkesin düşüncesi tören kaygılarından devlet yönetimi meselelerine kaydı» (Curtius Rufus, «Büyük İskender'in Tarihi»).
KV62 mezarı
Kralın ölümünden birkaç gün sonra ele alındığı açıktır; o sırada çürüme süreçleri çoktan başlamıştı. Bu yüzden mumyacılar standart mumyalama yordamından ayrılmak zorunda kaldılar.
«Diğer mumyalardan daha kötü korunmuştu; hatta mezarında bulunan bebeklerden bile kötü. Yüksek toplumsal konumu düşünülürse onu daha az deneyimli bir ekibin mumyalamış olması olası değil. Bence mumyacılara ulaştığında bedeni bir ölçüde çürümeye başlamıştı ve onlar bu süreci durdurmaya çalıştılar.»
(T. Grey, adli tıp uzmanı, ABD, «Tutankamon — Gerçek Yüz, Cinayet Gizemi»; «Eski Mısır'ın Sırları», National Geographic Wild belgeselleri.)
Bedenin ısıyla işlenmesi
Antik tanıklık
«Yas günleri bitince İskender'in naaşı alındı, kaynatıldı ve Mısır'a taşındı.»
KV62 mezarı
Beden yüksek sıcaklıkta işlemden geçti. Çürümekte olan dokuların en az 200 santigrat dereceye kadar ısıtıldığı saptandı. Kral tam anlamıyla ağır ateşte pişirildi. Mumya doğal olmayan biçimde siyah görünüyor — aşırı ısıtma yüzünden dokuları belirgin biçimde kararmış.
Mumyalama
Antik tanıklık
«Çürümeyi önlemek için beyin ve iç organlar çıkarıldıktan sonra başına kraliyet tacı kondu ve güzel kokularla yağlanan beden, kabartma altından yapılmış bir Mısır lahdine benzeyen bir tabuta yerleştirildi.»
KV62 mezarı
Mumyalama iç organların çıkarılmasını içeriyordu. Aynı şekilde mumya, kabartma altından yapılmış 110 kg ağırlığında ağır bir Mısır lahdine kondu.
Levha 8Bedenin çürümesi
Yeniden mumyalama
Antik tanıklık
«İskender'in naaşının ilk mumyalaması Babil'de yapıldı. Diadokh Ptolemaios Lagos'un buyruğuyla mumyalama Mısır'da yinelendi.»
KV62 mezarı
«V. A.'nın kafatasında iki reçine katmanının bulunması, mumyanın iki kez mumyalandığını gösterir.»
KV62 mumyasında Mısır mumyalama ayininin birçok «ihlali». «O döneme ait pek çok kraliyet mumyası kolları göğüste kavuşturulmuş halde bulunur; oysa KV62 mezarındaki mumyanın kolları bele daha yakın konumlanmıştır. KV62 mumyasında göbekten başlayan sol yanlı bir kesi vardır; oysa aynı dönemin diğer mumyalarında bir yanda küçük bir kesi bulunur. Bu mumyadakine benzer büyük göbek kesileri 650 yıl sonra yapılmaya başlandı. Tabutların (mahfazaların) kapıları, ayinin gerektirdiği gibi batıya — Mısırlıların ölülerin makamı saydığı yöne — değil, doğuya bakıyor.»
Ballı balsam
Antik tanıklık
«Bedenin çevresindeki boşluk, cesedi güzel kokulu ve bozulmamış tutması gereken baharatlarla dolduruldu. İskender'in naaşı 30 gün gömülmeden kaldı ve yalnızca zamanında bala konduğu için korundu; balın Herodotos'un andığı balsam özellikleri vardır. Ölüleri balla kaplamak Babil âdetiydi ve cenaze ayinleri Mısırlılarınkine benzerdi.»
KV62 mezarı
«Mumyanın ve altın tabutun gömülmesi sırasında koyu reçineli sıvılardan en az dört küp döküldü» (H. Carter). Bal, mumyalamada kullanılan balsamın bileşenlerindendi. KV62 mezarında bir bal kabı bulundu; bu, bala lahde de eklenmiş olabileceğini düşündürür.
Levha 9Yeniden mumyalama
Art kafada delici dairesel delik
Antik tanıklık
«İskender, Assakenoi ülkesinde art kafasından bir kargıyla yaralandı.» — Plutarkhos.
KV62 mezarı
Mumyanın başının röntgenleri, deliğin yakınında bir hematom ortaya çıkardı. Bu ancak darbe yaşayan birine indirildiyse oluşabilirdi.
Levha 10Art kafada delici dairesel delik
Zedelenmiş burun
Antik tanıklık
«Mezarı ziyaret sırasında Octavianus Augustus beceriksizce Büyük İskender'in mumyasının burnunu zedeledi. ‘Ama burna dokunduğunda ona bir miktar hasar verdi.’» — Lucius Cassius Dio.
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki mumyanın burnu zedelenmiştir; sargılıydı, dolayısıyla Augustus büyük olasılıkla İskender'in yüzünü «yoklamıştır».
KV62 mumyasının kafatasında art kafa kırılmıştır. Olası açıklamalardan biri, kişinin başına kör bir nesneyle vurulduğudur (röntgende iki kafatası parçası görülür). Bir başka olası açıklama, kafatasının mumyalama sırasında zedelendiğidir. Mumyanın kafatasını inceleyen Scotland Yard adli patologları, kişinin balta benzeri bir silahla art kafasına vurularak öldürüldüğü sonucuna vardı.» Harrison, Tutankamon'un Otopsisi. The Lancet, 1975.
Levha 12Kafatası yaralanması
Art kafa travmasına bağlı görme sorunları
Antik tanıklık
«İskender'in art kafasına taşla vuruldu, ardından görme yetisi bozuldu ve birkaç gün körlük tehlikesi geçirdi.»
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki kişinin göz çukurlarının üstündeki ince kemiklerdeki anormallikler, beynin ani biçimde öne kaymasından (art kafaya darbe) kaynaklanmış olabilir; bunun sonuçları görme sorunlarına yol açmıştır. «Buna karşı-darbe (contre-coup) olgusu denir. Başınızı geriye atıp sert bir nesneye çarptığınızda beyin kafatasının tabanına vurur ve öne kayar. Burada göz kontüzyonları görülüyor. İnce kemikler çatlamış ve parçalar göze girmiş. Burada… parçalar olsaydı benzer bir şey olurdu. Ve bu kemik parçası önceden var olan bir patolojinin yeniden alevlenmesini tetiklemiş olabilir.» Todd Grey, adli tıp uzmanı, ABD. «Tutankamon — Gerçek Yüz, Cinayet Gizemi», National Geographic Wild belgeselleri.
Levha 13Art kafa travmasına bağlı görme sorunları
Boynun sola eğikliği
Antik tanıklık
«İskender'in boynu, sanki yan bakıyormuş gibi eğikti.»
(Plutarkhos, «İskender'in Talihi ve Erdemi Üzerine», İkinci Söylev.) «İskender'in benzerliğini en iyi Lysippos'un heykelleri yakalamıştı ve kendisi de yalnızca bu heykeltıraşın kendi suretini yapmaya layık olduğunu düşünürdü. Bu usta, kralın pek çok ardılının ve dostunun sonradan taklit ettiği şeyi sadakatle yeniden üretebilmişti: boynun hafifçe sola eğikliğini ve baygın bakışı.» — Plutarkhos
(Hutan Ashrafian, «Büyük İskender'in Ölümü — Kaderde Bir Dönüm Noktası», Journal of the History of the Neurosciences, c. 13, 2004, s. 140.) «Daha önce belirtildiği gibi, İskender'de yapısal bir boyun deformitesi ve gözlerde motor bir yetersizlik vardı; bu, Klippel-Feil sendromuyla — eşlik eden bedensel bozukluklar ve ölüme götüren belirtilerle seyreden nadir bir doğuştan skolyozla — ilişkili olabilir. Ancak bu varsayım, Büyük İskender'in kalıntılarının doğrudan çözümlenmesi olmadan kanıtlanamaz. Klippel-Feil sendromunda omurga hareketsizleşir. Başı çevirmek için bütün bedeni çevirmek gerekir. Bu kalıtsal durum babadan oğula geçer. İskender bu hastalığı babası II. Filip'ten miras almış mıydı? 1977'de Yunan arkeolog Manolis Andronikos, Yunanistan'ın Vergina kentinde Kral II. Filip'in mezarını buldu. İskelet kemiklerinin yapısı ve boyutları da yaklaşık 45 yaşını, ayrıca sol bacakta topallamayı ve boyun deformasyonunu gösteriyor.»
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki mumyanın boynu sola eğiktir. Britanyalı bilim insanı Richard Boyer, KV62'deki kişinin Klippel-Feil sendromundan, yani kısa boyun sendromundan — yürümeyi ciddi biçimde güçleştiren ve baş hareketlerini büyük ölçüde kısıtlayan nadir bir doğuştan omurga hastalığından — muzdarip olduğu sonucuna vardı. Göğüs röntgenlerinde Boyer, o zamana dek fark edilmemiş en yeni kanıtı buldu: anormal biçimde eğrilmiş bir omurga (skolyoz). Bu kusur Klippel-Feil sendromlu hastalarda sıklıkla görülür. Benzer bir kusur, KV62 mezarında bulunan çocuk mumyalarından birinde de saptandı. (Liverpool Üniversitesi'nden Prof. R. J. Harrison'ın 1968 tarihli araştırmasından (Harrison, The Tutankhamun Post-Mortem, Lancet, 1975).)
Levha 14Boynun sola eğikliğiLevha 15Boynun sola eğikliğiLevha 16Boynun sola eğikliği
Uyluk yaralanması
Antik tanıklık
«İskender uyluğundan hançerle yaralandı, ama yara ağır değildi. ‘Plutarkhos’: İssos savaşında — uyluğa kılıçla; Khares'in bildirdiğine göre bu yarayı İskender'e göğüs göğüse çarpışmada Dareios açmıştı; Plutarkhos'un kendisi Antipatros'a sade ve dürüstçe yazar: ‘Ben de uyluğuma bir hançer yarası almak zorunda kaldım; ama bu yaradan ciddi bir şey çıkmadı.’» — Plutarkhos
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki kişinin sol uyluk kemiğinde hançer ya da kılıç kesiğini andıran bir iz vardır. KV62 mumyasının sol uyluk kemiğindeki yaralanmanın kanıtı.
Levha 17Uyluk yaralanması
Ayak yaralanması
Antik tanıklık
«İskender ‘Assakenoi ülkesinde bir Hint mızrağıyla ayak bileğinden’ yaralandı.» «Gazze kuşatması sırasında bir ok ayak bileğime saplandı.» — Plutarkhos
KV62 mezarı
KV62 mumyasının sağ ayağında deformite vardır. KV62 mezarındaki kişinin ayağı içe doğru ileri derecede burulmuş ve bir parmağı eksiktir. BT taramaları, kralın sol ayağında deformite ve osteonekroz (kemik ölümü) belirtileri taşıyan iki metatars kemiği ortaya çıkardı. İnceleme, orada yeni kemik oluştuğunu gösterdi; bu da kralın yaşarken ayak sorunları yaşadığına işaret eder.
Levha 18Ayak yarası
Uyluk kemiği kırığı
Antik tanıklık
«İskender'in uyluğu delindi; bir ok kemiğin bir bölümünü kırdı.» «Marakanda yakınlarında bir ok baldırıma saplandı, öyle ki parçalanmış kemik yaradan dışarı çıkmıştı.» — Plutarkhos
KV62 mezarı
KV62 mumyasının uyluk kemiğinde bir yarık görülür.
Göğüs yaralanması
Antik tanıklık
«Malloi ülkesinde iki arşın uzunluğunda bir ok zırhını deldi ve göğsünü öyle ağır yaraladı ki, okun bıraktığı deliklerden hava çıkıyordu.» — Plutarkhos. «İskender göğsünden bir metre uzunluğunda bir okla yaralandı. Ok ucu sağ meme başının hemen üstündeydi, üç parmak eninde ve dört parmak boyundaydı.» — Plutarkhos
«Kralı bir ok vurdu; ok iç organlarına girdi ve bir çivi gibi zırhını bedenine perçinledi. Oku yaradan çıkarma çabalarını, göğüs kemiklerinin arkasında sıkışan demir engelledi. Okun dışarıda kalan bölümünü testereyle kesmek, kemiği zedeleme, aşırı acı ve şiddetli kanama korkusuyla akılsızca bulundu. Dört parmak eninde demir uç kaburgaların arasına gömülmüştü.» — Plutarkhos
Uzun süren bir ateşin ardından İskender, hâkim kurama göre sıtmadan öldü. «Kraliyet Vakayinameleri», İskender'in bir ziyafette çok içtiğini ve aynı gece yüksek ateşinin çıktığını, bunun da 12 gün sonra ölümüne yol açtığını bildirir. En yaygın kabul gören açıklama, İskender'in sıtmadan öldüğü ve hastalığı belki de birkaç hafta önce Irak'ın bataklıklarında bulunduğu sırada kaptığıdır.
KV62 mezarı
KV62 mezarındaki mumyanın göğüs kafesinin ön bölümünde göğüs kemiğinin ve kaburgaların bir kısmı eksiktir. Kaburgalar belirgin biçimde testereyle kesilmiş görünüyor. Mumyacıların ön göğüs kafesinin bir bölümünü çıkarması bedenin durumundan kaynaklanmış olabilir mi? Olası açıklamalardan biri, KV62'deki kişinin ağır bir göğüs yaralanması geçirdiğidir.
2010'da Mısır Yüksek Eski Eserler Konseyi, KV62 mezarındaki kişinin kafa travması, bacakta açık kırık, skolyoz ve hepsinden önemlisi, etkenleri DNA çözümlemesiyle bedeninde saptanan ağır ve karmaşık bir sıtma biçiminin birleşimiyle öldüğünü açıkladı. 8 Mart 2005'te, «Nefertiti ve Kayıp Hanedan» filminde belgelenen iki aylık araştırmanın ardından bir basın açıklaması yapıldı. Açıklamada, KV62'deki kişide hafif bir omurga eğriliği bulunsa da kralın skolyozunun patolojik olmadığı belirtildi. Omurga eğriliği büyük olasılıkla mumyacıların kralın mumyasını yanlış yerleştirdiğini yansıtıyor. Bu tıbbi sonucun bugüne dek gözden geçirilmesi, KV62'nin orta derecede kifoskolyoz, düztabanlık, sağ ayakta oligodaktili (parmak kemiklerinin sayısında azalma), sol ayakta ikinci ve üçüncü metatars kemiklerinde nekroz, sıtma ve ölümünden kısa süre önce sağ dizinde karmaşık bir kırığın sonuçlarını taşıdığını ortaya koydu.
Antik kaynaklara göre İskender'in ölümündeki yaşı 33 olarak belirlenmiştir. MÖ 340'ta II. Filip, on altı yaşındaki İskender'i naip atadı. Sırp «İskendername»sine göre komutan seferlerine «on beş yaş dört ayken» başlamıştı. İskender'in «on iki yıl yedi ay» hüküm sürdüğü bilinir.
Sayımın başlangıcı burası olmasın? İskender neredeyse 20 yaşındaysa Dareios neden ona delikanlı der ve armağan olarak oynaması için bir top yollar? Ne de olsa 20 yaş artık çocuk değildir. Öyleyse İskender daha mı gençti?
«Kralların kralı ve tanrıların akrabası, Mithra tanrısıyla birlikte hüküm süren, güneşle birlikte doğan ve kendisi de bir tanrı olan ben, Dareios, sana, kulum İskender'e buyuruyorum ve emrediyorum: ana babana, benim kölelerime sımsıkı tutun ve annen Olympias'ın göğsünde dinlen. Yaşın hâlâ terbiye ve bakım istiyor. Bu yüzden sana bir kırbaç, bir top ve altın yolluyorum; dilediğini seç. Kırbaç, çünkü disipline ihtiyacın var; top, akranlarınla oynayasın ve kentleri kargaşaya sürükleyen bir haydut gibi gençleri yaşlarını aşan işlere ayartmayasın diye. Kral Dareios'tan Toros'un ötesindeki satraplara — selam. Filip'in oğlu İskender'in ayaklandığı bana bildirildi; çılgınlığıyla Asya'ya geçti, ülkemi yakıp yıkmak niyetinde. Onu yakalayın ve bana zarar görmemiş olarak getirin. Erguvan giysisini üstünden alıp kırbaçlayacak, sonra da yurduna, Makedonya'ya, annesi Olympias'a geri yollayacağım; ona Makedon çocuklarının oyuncakları olan çıngıraklar ve zarlar vereceğim ve yanına kırbaçlı bir Pers lala katacağım ki oğlana bilgelik öğretsin ve yetişkin olmadan yetişkin hırsları beslemesine engel olsun.»
«Çok gençti (bazıları yaşı yüzünden onu küçümsüyordu), yine de halkın sevgisini kazandıran sözleri hemen buldu.» Eaton-Krauss, Marianne, «Tutankhamun», The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt, ed. Donald B. Redford, 2005 [2001], Oxford University Press, Inc. KV62
KV62 mezarı
İskender'in seferine tam olgunlaşmamış bir genç olarak çıktığını, KV62 mezarından çıkan «çocuk» tahtının yüksekliği de doğrular. Tahtın tasarımı ve işçiliği hem Yunan hem Yakın Doğu üsluplarının etkisini taşır; bu da dönemin kültürel alışverişini yansıtır. Taht oymalı abanozdan yapılmış, fildişiyle kakılmıştır. KV62 mezarındaki firavunun çocukken bunu gerçekten kullandığı düşünülür. «Çocuk» tahtı denmesinin nedeni, küçük bir oğlanın kısa bacaklarına uygun düşük yüksekliğidir.
KV62 mezarındaki kişinin ölüm anındaki yaşı
1925 incelemesi: 18–19 yaş
1968 incelemesi: 18–22 yaş
2005 incelemesi (çeşitli tahminler): 17–27 yaş
Levha 21“Çocuk” tahtıLevha 22KV62 mezarından eserler
KV62 MEZARINDAKİ ESERLERİN ÇÖZÜMLEMESİ
İskender'in mezarı Helenistik üslupta görünür, ama İskender'in Makedonya'dan uzakta, Babil'de, Asya'nın kralı olarak öldüğünü unutmamak gerekir. İskender'in doğu saray törenlerinin birçok âdetini benimsediği bilinir. Ölümünden sonra kişisel eşyalarının bir bölümü maiyetine geçti. Ptolemaios İskender'in naaşını ele geçirirken, zırhı, tacı ve kraliyet asası Perdikkas ile Eumenes'te kaldı.
Levha 23KV62 mezarından eserler
İskenderiye'deki İskender mezarının ziyaretçileri arasında, mekânın ayrıntılı bir betimlemesini bırakan tarihçi Diodoros vardı. Kayıtlara göre İskender'in mezarının düzeni hakkındaki metnin tamamını burada aktarmayacağım, ama ana noktaları sırayla gözden geçirelim. Bu görsellerde İskender ile KV62 aynı kraliyet nişanlarını paylaşıyor:
1. Kraliyet nişanları
a) Yılanlı taç
b) Asa
c) Ankh — yaşam haçı
d) Topuz
Levha 24KV62 mezarından eserler
Lahitler
Antik tanıklık
Lahitten Strabon ve Curtius Rufus söz eder (sonradan, MÖ 90–89'da İskender'in altın lahdi eritilip yerine cam ya da kristal bir lahit kondu).
Mısır işine benzeyen, «bedene oturan», «dövme (çekiçlenmiş) altından» bir lahit. «İçinde güzel kokularla yağlanmış bedenin yattığı ağır bir altın lahit.»
«Şimdiki, Ptolemaios'un naaşı ilk koyduğu özgün altın lahdin yerine camdan yapılmıştır.»
KV62 mezarı
İnsan biçimli bir lahit. KV62'deki ilk iç lahit dövme altından yapılmış, 110 kg ağırlığında ve yarı değerli taşlarla kakılmıştır. Dünyanın en pahalı tabutudur. «İnsan biçimli» ile «bedene oturan» aynı şeydir: ölünün bedeninin kıvrımlarını izler.
Ortadaki lahit yaldızlı ahşaptan yapılmış, değerli taşlar ve dağ kristaliyle kakılmıştır. Lahdin neredeyse tamamına küçük renkli cam parçaları tutturulmuştur. c) İskender: VIII. Antiokhos Grypos da X. Ptolemaios'un (MÖ 107–88 arasında hüküm sürdü) İskender'in altın lahdini cam ya da kaymaktaşından bir lahitle değiştirdiğini bildirir. KV62: en dıştaki üçüncü ahşap lahit kaymaktaşıyla kaplanmıştır. Görüldüğü gibi, lahitler değiştirilmekten çok eklenmiştir: ilk altın lahdin üstüne iki tane daha «geçirilmiştir».
Levha 25LahitlerLevha 26LahitlerLevha 27Lahitler
Altın mahfazalar
«Görkemi ve simgeselliğiyle ölen kralın bütün uyruklarının ve askerlerinin ruhunu sarsması gereken olağanüstü bir arabanın yapımına başlandı. Diodoros'un aktardığı adı bilinmeyen bir kaynak (XVIII, 26-27), bize bu aracın — sayısız at takımının çekmesi gereken, tekerlekli bir ev türünün — şematik bir betimlemesini bırakmıştır. Bu araç iki yıl boyunca ağır ağır 1800 kilometre yol aldı ve Nil'in Pelusion ağzına ulaştı. Kervanı karşılamaya çıkan kalabalıklara av, fetih ve deniz zaferi sahneleri sergileniyordu; bunlar süsleme panosunda tahtta elinde asayla oturan kişinin bilgeliğini ve adaletini yansıtıyordu. Burada her şey insanüstü ölçüde büyük, görkemli ve şimdiden efsanevîydi» (Arrianos'un «İskender'in Seferi»). «Arabanın üstünde altından dökülmüş bir yapı yükseliyordu; kemerli kubbeli bir tahtırevanı andıran, içi yakut, zümrüt ve lal taşıyla süslenmiş bir yapı.»
Levha 28Altın mahfazalar
«Arabanın üst kısmına sekiz arşın eninde ve on iki arşın boyunda altın bir kubbe yerleştirildi.»
18. yüzyıldan bir gravür, Diodoros'un anlatısına dayanarak alayı yeniden canlandırmaya çalışır. «Ptolemaios ile Philon, İskenderiye kentinin ortasına büyük ve yüksek bir sütun diktiler ve üstüne altın bir sanduka koyup İskender ile Kraliçe Roksana'nın naaşlarını içine yerleştirdiler; orası bugüne dek öyle kalmıştır.»
«(İskender'in) lahdi bir gölgelik altında duruyordu — üzerine değerli madenlerden ve değerli taşlardan yapılma nesneler tutturulmuş, yıldızlı göğü taklit eden bir kumaş» (Siracusalı Diodoros, «Tarih Kitaplığı», Kitap XVIII: 26–47).
KV62 mezarı
Gömü odasındaki devasa ilk altın mahfazanın içinde, altın rozetli ve pullarla işlenmiş, gece göğünü andıran kocaman keten bir örtü ahşap kornişlere tutturulmuş, içteki daha küçük mahfazaları örtüyordu. «Zemini yıldızlarla serpilmiş gece göğü olan, kötü korunmuş bir kumaş» (Howard Carter).
Howard Carter, «Tutankamon'un Mezarı». İngilizceden çeviren: F. L. Mendelson ve D. G. Reader. Moskova, 1959, s. 133.
İskender'in babası Filip'in mezarındaki kumaş da kırmızıdır ve üzerine altın rozetler tutturulmuştur. Howard Carter'ın pul dediği şey, Diodoros'un değerli taş dediği olabilir mi?
Pullar kumaşa altın mahfazanın iç yüzünden tutturulmuştu ve fotoğrafta görünmüyor. Tanıkların söylediğine göre Büyük İskender'in mezarında bulunan ve Tutankamon'un mezarında gördüklerimizle tam olarak örtüşen sahnelere ve öğelere ayrıntılı girmeyeceğim. İşte görseller: «filler, gemiler, muhafızlar, Yunanlara göre çeşitli ‘var olmayan hayvanlar’ — yani tanrılar Thot ve Anubis — ayrıca ahşap çerçeveler, saçaklıklar ve İyon başlıkları».
Siracusalı Diodoros. Tarih Kitaplığı. Kitap XVIII: 26–47
«Odanın girişinin yanında, gözleri girenlere çevrili altın bir aslan vardı.»
«Kubbenin her yanındaki her köşede, elinde ganimet tutan altın bir Nike figürü vardı.»
Arrianos. İskender'in Seferi.
KV62 mezarı
KV62 mezarında altın aslan, lahdin bulunduğu iç odanın girişine yakın duran altın bir yatağın parçasıdır. Başı odaya girenlere dönüktür.
Levha 33Mezardaki altın aslanLevha 34Mezardaki altın aslan
Lahdin üstündeki kırmızı manto
«Lahdin üstünde altın işlemeli görkemli bir erguvan manto duruyordu.» Siracusalı Diodoros. «Lahit, salonun ortasına altın ve erguvan bir örtünün altına kondu ve İskender'in yoldaşları bundan sonra ne yapacaklarını kararlaştırmaya koyuldular.»
Arrianos.
İskender'in Seferi. «Kırmızı bir şapka ve kırmızı bir pelerin taşıyan İskender, erguvanı altından sonra mutlak iktidarının en değerli simgesi sayardı.»
Plutarkhos
«Boyuna kadar lahit, kırmızımsı renkte keten bir örtüyle kaplıydı.»
Levha 35Lahdin üstündeki kırmızı manto
Çiçek çelengi
Antik tanıklık
«O sırada [MÖ 30] Octavianus, Büyük İskender'in lahdini ve naaşını iç kutsal odadan çıkarttı ve ona bakarak altın bir taç koyup çiçeklere boğarak saygısını gösterdi. Sonra Ptolemaiosların mezarını da görmek isteyip istemediği sorulunca şöyle yanıtladı: ‘Bir kral görmek istemiştim, ceset değil.’» Suetonius, «Augustus»
KV62 mezarı
«İlk lahdi açtığında, cenaze örtülerinin zeytin ve söğüt yapraklarından çelenklerle, aralarına nilüfer ve peygamber çiçeği taçyaprakları serpiştirilerek süslendiğini gördü. Toplam üç çiçek çelengi bulundu.» Howard Carter
Octavianus Augustus, Büyük İskender'in mumyasını ve lahdini çiçeklere «boğdu».
Levha 36Çiçek çelengi
Bir kırmızı kumaş daha ve altın bir yüzük
«Caracalla bütün ordusuyla kente girer girmez [MS 215'te] tapınağa gitti; orada çok sayıda kurban sundu ve sunaklara buhur koydu. Sonra İskender'in mezarına yaklaştı; üzerindeki erguvan pelerini çıkarıp mezarın üstüne koydu, ayrıca değerli taşlı yüzükleri, kemerleri ve değerli olan her şeyi.»
Herodianos. Antakyalı İoannes, Âdem'den MS 518'e uzanan tarih vakayinamesinde, Caracalla'nın İskender'in mezarına girdiğinde tuniğini, yüzüğünü, kemerini ve diğer bütün değerli takılarını çıkarıp mezarın üstüne koyduğunu söyler. Maskenin ve çiçek çelenginin üstünde kırmızı bir kumaş durur; bu, onun çiçekli ziyaretçiden sonra bırakıldığını gösterir. Caracalla Augustus'tan sonra yaşadı.
Levha 37Bir kırmızı kumaş daha ve altın bir yüzük
Koruyucu yelek
Antik tanıklık
Gaugamela savaşından önce İskender linothorax giyer
«İskender bir miğfer ve İssos'ta ele geçirilen ganimetten alınmış çift katlı keten bir linothorax kuşandı» (Plutarkhos).
KV62 mezarı
«Bir sandıkta başka bir koruyucu zırh türü bulundu: esnek deri bir göğüslük. Kalın boyanmış deri levhaların, keten bir taban ya da bez şeritler üzerine pul biçiminde dikilmesinden oluşuyordu; öyle ki bütünüyle bedene oturan esnek bir göğüslük, bir yelek gibi bir şey ortaya çıkıyor. Ne yazık ki fazlasıyla hasarlıydı ve korunamadı.» C. Howard. Linothorax — keten kumaştan yapılan antik Yunan zırhı; ayrıca metal levhalar ya da pullarla güçlendirilebilirdi.
KV62'den çıkan, metal pullu göğüslük parçası. Metal pullu bölüm korunmuş ve üzerinde silah izleri taşıyor. 2018 tarihli fotoğraf. 2018 araştırmasına göre KV62, daha önce sanıldığı gibi hastalıklı bir oğlan değil, savaşta pişmiş bir savaşçıydı. Deri zırhın çözümlemesi aşınma belirtileri ortaya koydu. «Deri pulların kenarlarında aşınma görülüyordu ve bu, zırhın çok kullanıldığı anlamına gelir.» Tutankamon'un mezarında, Büyük İskender'in mezarı için de betimlenen çok sayıda eser buluruz: eğri kılıçlar (kopis ve khepesh), savaş boruları, «aslan başlı» bir savaş arabası, şarap küpleri, ankh haçı, tören giysileri, masa oyunları ve tunç bir ustura (bilindiği gibi İskender tıraşlı yüzü moda etmiştir).
Bütün fotoğraflar buraya sığmadığı için 3. Bölüm olacak.
Daha somut söylersek: Büyük İskender'in mezarına dair çağdaşlarının ve sonradan onu görenlerin bıraktığı betimlemeler, çalışkan Howard Carter'ın Krallar Vadisi'nde bulduğu KV62 firavun mezarıyla şaşırtıcı ölçüde çok noktada örtüşüyor.
Nitekim birinci bölümde şu benzerlikleri saptamıştık:
Her ikisi de yaşarken «Amon'un (Aton'un) Yaşayan Bedenlenmesi» unvanını taşıyordu.
Her ikisi de şaşırtıcı biçimde benzer yıllarda öldü: MÖ 1323 ve MÖ 323.
Her ikisi de orta boylu erkeklerdir.
Her ikisi de görünüşe göre Mısır için tipik olmayan, daha çok Avrupa'ya özgü bir haplogruba sahiptir. (Max Planck İnsanlık Tarihi Bilimi Enstitüsü ve Tübingen Üniversitesi.) Pek çok tarihçinin bu firavun hanedanını «deniz kavimleri»yle ilişkilendirmeye çalışmasının nedeni budur.
Her ikisinde de mumyalamada anormallikler vardır. Howard Carter, KV62 mumyasının ne kadar kötü korunduğuna ve durumuna şaşırmıştı.
Her ikisi de iki kez mumyalandı. Büyük İskender önce Babil'de, sonra Mısır'da mumyalandı.
Her iki beden de çok yüksek sıcaklıklara maruz kaldı.
Her ikisinde de örtüşen çok sayıda kemik yaralanması vardır. Bu yaralanma çokluğu, firavun KV62'nin öldürüldüğü, attan düştüğü, çocukluğundan beri hasta olduğu gibi varsayımlar doğurdu — ta ki mezardan çıkan ve savaş izleri taşıyan koruyucu yelek incelenene dek. Ondan sonra tarihçiler, genç firavunun azılı bir savaşçı olabileceği görüşünü ileri sürdüler.
Her ikisinin de görünüşe göre boyun omurlarıyla ilgili sorunları vardı.
Her ikisinin de burun ucu kırılmıştı. Büyük İskender'in burun ucunu Octavianus Augustus yüzüne dokunurken (büyük olasılıkla sargıların altından yoklamaya çalışırken) kırdı. KV62'nin de burun ucu zedelenmiştir ve araştırmalar bunun mumyalamadan sonra olduğunu gösterir.
Her ikisi de sıtmadan ölmüş olabilir. KV62'nin kalıntılarında sıtma etkenleri bulundu. Büyük İskender'in ölümündeki belirtiler sıtma belirtilerine çok benzer. Hastalanmadan önce Basra Körfezi bölgesindeki bataklıkları ziyaret etmişti.
İkinci bölümde şunları saptadık:
KV62 mezarında firavunun, Mısır üslubuyla hiçbir ilgisi olmayan bir «çocuk tahtı» vardır. Üslup daha çok Küçük Asya ve Yunanistan'a özgüdür.
Büyük İskender'in 3 lahdi vardı: 1. Altın. 2. Cam. 3. Kaymaktaşı. KV62 mumyasının da 3 lahdi vardır: 1. Altın. 2. Dağ kristali parçalarıyla kaplı yaldızlı ahşap (cam?). 3. Kaymaktaşı.
Büyük İskender'in naaşının taşındığı, yaklaşık 5 metreye 3,5 metre bir mahfazası vardı. KV62 mezarında 5,2'ye 3,4 metre bir mahfaza bulundu.
İskender'in mezarını ziyaret eden Diodoros, ölünün üzerinde gece göğünü taklit eden, değerli taş kakmalı bir kumaş bulunduğunu yazdı. KV62 mezarında gece göğünü taklit eden bir kumaş bulundu. Benzeri, İskender'in babası II. Filip'in mezarında da bulundu.
Diodoros, İskender'in mezarının içini ayrıntılı biçimde betimledi. Ayrıntılar KV62 mezarıyla şaşırtıcı ölçüde iyi örtüşüyor.
KV62 mezarının açılışına ait ilk fotoğraflardan birinde, firavunun maskesinin yanında duran bir çiçek çelengi ve üzerinde bir kırmızı kumaş parçası görüyoruz. Octavianus Augustus'un İskender'in mezarına bir çelenk koyduğunu ve yüzyıllar sonra imparator Caracalla'nın ünlü kırmızı pelerinini bıraktığını biliyoruz.
KV62 mezarında, metal pullarla güçlendirilmiş keten-deri bir koruyucu yelek bulduk; büyük olasılıkla Anadolu kökenli. İskender, İssos savaşından sonra benzer bir yelek giymişti.
Devam edelim.
Tutankamon'un mezarında, Büyük İskender'in mezarı için de betimlenen çok sayıda eser buluruz: eğri kılıçlar (kopis ve khepesh), savaş boruları, «aslan başlı» bir savaş arabası, şarap testileri, ankh haçları, tören giysileri, masa oyunları ve tunç bir ustura (bilindiği gibi İskender tıraşlı yüzü moda etmiştir).
Birkaç örtüşmeye daha bakalım:
Kopis kılıcı
Antik tanıklık
Romalı tarihçi Curtius, Makedonların bu tür silahı Hindistan seferi sırasında kitlesel olarak kullanmaya başladığını yazdı: «Oraklara benzeyen hafif eğri kılıçlara kopis deniyordu ve onlarla fillerin hortumlarını kesiyorlardı.»
KV62 mezarıKV62'deki khepesh kılıcı
Mısırbilimci T. Wilkinson, KV62 mezarındaki Yunan kopisi için şu açıklamayı sunar: «Bu kılıçların biçim ve adlarının Yunan ‘kopis’ine benzemesi, onları başlıca kullananların, yani Mısır'ın Argos kolonisi sakinlerinin, ‘kopis’i başlangıçta Mısır kılıç örneklerine bakarak yaptıklarını düşündürür.»
İki eğri tunç kılıç: küçüğü 40 santimetre, daha ağır olanı 59 santimetre uzunluğunda ve üzerinde hiyerogliflerle «khepesh» sözcüğü yazılı.
Levha 41KV62'deki khepesh kılıcı
«Dünyanın Efendisi»
Antik tanıklık
«(Mısır'ın) bütün kentlerinde kâhinler, tanrılarının suretlerini taşıyarak İskender'i karşılıyor ve onu yeni ‘Sesonkhosis’ — ‘Dünyanın Efendisi’ — ilan ediyorlardı» (Akhilleus Tatios).
KV62 mezarı
KV62 mezarından çıkan bir sandığın üzerindeki yazıt, firavunun unvanında bir «tuhaflık» taşır: «İki Ülkenin Efendisi» (firavunlara özgü imza) yerine — «Dünyanın Efendisi». Hastalıklı ve cılız bir delikanlı için epey iddialı, öyle değil mi?
Levha 42«Dünyanın Efendisi»
Savaş arabası
«Sefer sırasında acele etmek gerekmiyorsa İskender ok atma talimi yapar ya da hareket hâlindeki bir savaş arabasına atlayıp inerdi» (Plutarkhos).
Levha 43Savaş arabası
Diodoros, İskender'in yeraltı mezarındaki savaş arabasını şöyle betimler: «Dingillerin dışa çıkan bölümleri altından, aslan başı biçiminde yapılmıştı; her biri dişlerinin arasında bir mızrak tutuyordu.»
Levha 44Savaş arabası
«Koşum eyerlerinin kenarlarında, ‘tanrı Bes’in başının bulunduğu boyunduruk bağlanıyordu. Tekerleklerin gövdesi, boyunduruğu, çemberi ve göbekleri karaağaçtan, ok demiri söğütten, parmaklıklar erik ağacındandı. Bu ağaçların hiçbiri Eski Mısır'da yetişmiyordu; bu da komşu ülkelerle gelişmiş ticaretin bir başka kanıtı oldu» (Howard Carter).
Levha 45Savaş arabası
Zarlı masa oyunları
«Ne var ki ertesi gün İskender'in durumu belirgin biçimde düzeldi; hatta kendi başına hareket edebildi, bir el zar oynadı ve yemek yemeye başladı» (Plutarkhos).
Levha 46Zarlı masa oyunları
Yaldızlı heykeller
«İskender'in öldüğü gün kutsal sayılırdı. Şenliklerle kutlanırdı. O gün, anıtmezara giden görkemli alayın başında filler kralın altın heykelini taşıyan bir araba çekerdi» (Arrianos).
Levha 47Yaldızlı heykeller
Ayaklıklı tahtlar
Levha 48Ayaklıklı tahtlar
«İskender Dareios'un sarayında bulunduğunda dayanamayıp Pers krallarının tahtına oturdu ve ayaklarının yere değmediğini gördü. Oysa Dareios'un büyük kızı Stateira aynı tahta oturduğunda ayakları yere değiyordu. Kız yaklaşık 13 yaşındaydı» (Plutarkhos).
«Kral bu hazineleri alırken şaşırtıcı bir şey oldu. Oturduğu kraliyet tahtı ona uygun değildi: fazla yüksekti. Hizmetkârlardan biri, kralın ayaklarının tahtın ayaklığına ulaşmadığını görünce Dareios'un masasını alıp ayaklarının altına koydu» (Siracusalı Diodoros).
Babil'den yola çıkan yas alayında, İskender'in lahdinin yanında «tahtırevanın altında, kabartma figürlerle bezenmiş dört köşe altın bir taht vardı» (Arrianos).
Tunç Çağı'nda demir nesneler
Levha 49Ayaklıklı tahtlar
İskender Demir Çağı'nda yaşadı.
Howard Carter: «I. Amenhotep ile I. Thutmose'un yağmalanmış mezarlarında, Kraliçe Hatşepsut'un iki mezarında, IV. Thutmose ile III. Amenhotep'in mezarlarında kumu eleme olanağım oldu. Bu mezarlarda bulunan çeşitli eşyaların sayısız kalıntısı arasında — küçük boncuklar ve bakır ile tunç parçacıkları dâhil — hiçbir zaman demir izine rastlamadım. Oysa KV62 mezarında bu madenden yapılma on dokuz (19) ayrı nesne vardı!»
Howard Carter'ı bu denli şaşırtan şey, Tutankamon'un Tunç Çağı'nda yaşadığına inanmasıydı.
Levha 50Tunç Çağı'nda demir nesneler
KV62 mezarındaki hançerler
Antik tanıklık
«Onesikritos'un bildirdiğine göre, yastığının altında Aristoteles'in düzelttiği ve ‘Sandıktaki İlyada’ diye bilinen bir nüshayı bir hançerle birlikte hep bulundururdu» (Plutarkhos).
KV62 mezarı
KV62 mumyasında iki hançer bulundu: biri altın ağızlı, diğeri demir ağızlı. Sonraki incelemeler, demir ağzın malzemesinin göktaşı kökenli olabileceğini gösterdi. Howard Carter hançerin üslubunda Akdeniz sanatının etkisini gördü, ama onu bir Mısırlı ustanın işi saydı. Devlet Ermitaj Müzesi müdürü Mihail B. Piotrovski'ye göre bu silah Mısır işi değildir ve büyük olasılıkla Küçük Asya'da yapılmıştır.
Levha 51KV62 mezarındaki hançerler
Zerdüşt simgeleri
Antik tanıklık
«Savaşçılar İskender'e Dareios'un hazineleriyle dolu bir çadır, çok sayıda hizmetkâr ve zengin kaplar tahsis ettiler. İskender hemen zırhını çıkardı ve hamama yönelirken şöyle dedi: ‘Savaşın terini Dareios'un hamamında yıkayalım!’ ‘Dareios'un değil, İskender'in! — diye haykırdı kralın dostlarından biri — çünkü yenilenlerin malı yalnızca galiplere ait olmakla kalmamalı, onların adıyla da anılmalıdır.’ İskender her tür kabı — testileri, leğenleri, merhem şişelerini — hepsinin saf altından ustaca yapıldığını görünce, kokulu otların ve diğer güzel kokuların şaşırtıcı rayihasını duyunca, nihayet büyüklüğü, yüksekliği, sedirlerin ve masaların düzeniyle hayret veren çadıra girince, kral dostlarına baktı ve dedi ki: ‘Anlaşılan kral olmak buymuş!’» (Plutarkhos)
İskender, Dareios'la yazışmasında ona şu sözlerle hitap ediyordu: «Filip ile Olympias'tan doğan Kral İskender'den, kralların kralına, güneşin ortak hükümdarına, tanrıların en büyüğüne, tanrıların soyundan gelene ve güneşle birlikte doğana, Perslerin büyük kralı Dareios'a — selam» (Sözde-Kallisthenes).
KV62 mezarı
Peki bu simge Tutankamon'a ait eşyalarda görünüyor mu?
Şimdi klasik Büyük İskender'i, Tutankamon'un KV62 mezarında bulduğumuz gibi bir taçla düşünün — ve işte tam da böyle «İki Boynuzlu» bir İskender'i gösteren sikkeler karşımıza çıkıyor.
KV62 mezarındaki mumyanın taşıdığı taç, bir sıra akik daireyle bezenmiş altın bir şerittir ve üzerine tutturulmuş iki altın simge — bir yılan ve bir kuş — boynuzları andırır. Bence İskender'e «İki Boynuzlu» denmesinin nedeni tam da bu taçtır.
Faravahar — Zerdüştlüğün başlıca simgesi. Başlangıçta «kanatlı Güneş»i temsil ediyordu. İktidarın ve tanrısal kökenin simgesidir.
«Ateşe tapanlar» terimi, Zerdüşt inancına yönelik baskılar sırasında Müslüman Perslerin arasında ortaya çıkan Farsça sözcüğün birebir çevirisidir. Zerdüşt öğretisine göre ışık, tanrının fizik dünyadaki görünür suretidir. Bu yüzden Zerdüştîler tanrıya yönelmek istediklerinde ışığa dönerler — ışık kaynağı onlar için duanın yönüdür. Ateşi, eskiden beri en önemli ve en erişilebilir ışık ve ısı kaynağı olarak özellikle yüceltirler. Zerdüştîlerin dışarıdan yaygın biçimde «ateşe tapanlar» diye anılması buradan gelir. Bununla birlikte güneş ışığı da Zerdüştlükte büyük saygı görür.
Levha 54Zerdüşt simgeleri
Bütün ateşlerin en büyüğü olan güneş Zerdüştîlerce yüceltilir ve «Avesta»da «Hurşed»lerden biri ona adanmıştır. Duadan önce yüz, el ve ayak yıkama ayinini yapar, ardından akşam duasıysa ateşe, sabah duasıysa doğan güneşe bakar, eğilir ve ayakta dua ederlerdi.
Bu bölümün sonunda, Büyük İskender'e neden «İki Boynuzlu» dendiğini açıklamaya çalışacağım.
Levha 58İki Boynuzlu
Yaygın anlatı bu konuda şunu söyler:
İskender'in boynuzları, Büyük İskender'i başında iki boynuzla betimleyen bir sanat geleneğini ifade eder; bu anlatım biçimi başlangıçta Ammon'un boynuzlarıyla ilişkilendirilmişti. İskender'in boynuzları siyasal ve/veya dinsel meşruiyet çağrışımları taşıyordu; bunlara tanrı statüsünün göstergeleri de dâhildi. Ardıllarının döneminde İskender'in bu tasvirleri, onların tanrısal soyunu ya da onun saltanatından gelen ardıllığını ima ediyordu. İskender'in boynuzlarının anlatım araçları arasında sikkeler, heykel, madalyonlar, dokumalar ve İskender Romansı geleneğindeki gibi edebî metinler vardı. İskender dışında birinin iki boynuzla betimlenmesi ender görülürdü, çünkü bu onun imgesine özgü sayılırdı. Efsaneye göre İskender MÖ 331'de Yunan-Mısır tanrısı Zeus Ammon'un kutsal alanı olan Siwa Vahası'na hac yolculuğu yaptı. Orada kâhin onu Zeus Ammon'un oğlu ilan etti; böylece Ammon'un boynuzlarını taşıyabildi. Bu boynuzların kendisi ise Ammon'u koç başlı bir tanrı olarak ya da Yunan biçiminde koç boynuzlu bir adam olarak betimleyen Mısır ikonografisinden gelir. Tam imge, Zeus portrelerinin doğalcı yüzünü Mısır tanrısını gösteren Ammon'un boynuzlarıyla birleştiren melez bir tasvir olabilir; Yunanistan, Mısır, Asya gibi bölgeler boyunca dünyayı kuşatan yeni bir siyasal düzenin doğuşunu simgelemek için.
Büyük İskender'in yer aldığı bu sikke görsellerini görmüşsünüzdür, değil mi?
Levha 59İki Boynuzlu
Bu, en yaygın betimlemedir ve özellikle Doğu'da — Orta ve Yakın Asya'da yaygındır. Bunu, oralarda Amon'un iktidar nişanlarıyla hiç karşılaşılmamış olmasına bağlıyorum. Sonuçta yaşayan İskender'i gören Orta Asyalı pek çok tanıkta böyle tuhaf bir yanılgı oluştu ve yayıldı.
Levha 60İki Boynuzlu
Taç ve sikkeler üzerine
Gönderiye yine görsel ekleyemiyorum, bu yüzden 4. Bölümü yazmam gerekecek; umarım sonuncusu olur. Ayrıca yorumlardan gelen pek çok soruya da yanıt vermek gerekecek.
«Tutankamon'un bütün yaşamından bize güvenilir biçimde bilinen tek bir olgu vardır: öldü ve gömüldü.»
Howard Carter
«Tutankamon'un yaşamının gizemine dair çözüm elimizden durmadan kayıp gidiyor — gölgeler titriyor, ama karanlık hiç dağılmıyor. Elimizde Tutankamon'un doğum yerini ya da büyüyüp yetiştiği yeri gösteren tek bir belge yok.»
Christiane Desroches-Noblecourt
Herkese merhaba!
Büyük İskender'in mezarının nerede olabileceğine dair uzun yazılarımı yayımlamayı bitireli hayli zaman oldu.
Şimdi geri dönüp devam etmek istiyorum. Yorumlardan gelen en popüler sorulara yanıt vererek başlamak isterim. En sık sorulanları elimden geldiğince yanıtlayacağım. Şunu vurgulamak isterim: bu kuram yalnızca bundan ibarettir — bir kuram ya da varsayım, hangisini yeğlerseniz — ve onu dişimle tırnağımla savunacak değilim.
Amacım yalnızca bilgimiz ve inançlarımız üzerine eleştirel biçimde düşünmek. Yalnızca bazı noktalar, olgular ve görüşler sunuyorum; bunları birbirine bağlayıp kendi sonuçlarınızı çıkarabilirsiniz. Üstelik bütün bu bilgiler serbestçe erişilebilir. Onları bu varsayımı geliştirmek için ya da tam tersine gömmeye çalışmak için kullanabilirsiniz.
Konunun ne olduğunu bilmeyenler için üç gönderinin bağlantıları burada. Bu yazıya dalmadan önce onlara göz atmanızı öneririm. Üşenmeyin — ilginç arkeolojik keşiflerin dünyasına dalacak ve şaşıracaksınız.
Hadi başlayalım
1. Ölüm anındaki yaş.
Özü: İskender yaklaşık 32–33 yaşında, Tutankamon yaklaşık 18–19 yaşında öldü.
Bu yaş uyuşmazlığı nasıl bağdaştırılabilir?
Levha 61Ölüm anındaki yaş
Yanıt
Tutankamon'un ölümünün 18–19 yaş olarak resmî tarihlenmesi üç temel incelemeye dayanır:
1925 — Carter'ın gözle incelemesi kaynamamış epifiz plakları saptadı. Yaş 14–15 olarak tahmin edildi.
1968 — Field'in röntgen incelemesi 18–22 yaşı gösterdi.
2005 — Hawass'ın BT taraması 17–27 yaş aralığını verdi.
Eleştirel notlar
Yöntemsel hatalar: Paleopatolojik araştırmalara göre metopik dikişin kalıcılığı 35 yaşına kadarki erkeklerin %6,6'sında görülür.
Osteolojik anormallikler: Daha önce gençlik belirtisi sayılan sol ayak deformasyonu ve skolyoz, Amphipolis nekropolü verilerine göre yetişkin Makedon savaşçıların %23'ünde bulunur.
KV62 mumyasının yirmi yaş dişleri tam olarak sürmüştür ve aşınma derecesi en az 20–27 yaşı gösterir; bu da daha ileri bir ölüm yaşını dolaylı olarak destekler.
Yirmi yaş dişlerinin varlığı ve durumu, tahmini ölüm yaşını inceltmek için sıkça kullanılan temel bir yaş göstergesidir.
KV62 mumyasına ilişkin çeşitli incelemeler, sürmüş üçüncü azı dişlerinin (yirmi yaş dişleri) varlığına dikkat çeker. Bu önemli bir kanıttır, çünkü yirmi yaş dişleri genellikle 17 ile 25 yaş arasında, kimi zaman daha geç sürer.
Bir kaynak doğrudan şöyle der: «KV62 mumyasının yirmi yaş dişleri tam gelişmiş ve sürmüştür.» Bu, ölüm anında kişinin ergen olmadığını, büyük olasılıkla en az 18–20 yaşına, hatta daha ileri bir yaşa ulaştığını doğrular.
Başka bir rapor, «KV62 mumyasının yirmi yaş dişlerinin yalnızca sürmüş değil, kısmen de aşınmış olduğunu» belirtir; bu, ergenlerde değil yetişkinlerde tipiktir. Tutankamon'un 18–19 yaşında öldüğüne dair resmî görüşü kabul edersek, tam sürmüş ve kısmen aşınmış yirmi yaş dişleri bu kadar genç biri için olağandışıdır. Ancak mumyanın 32–33 yaşında ölen Büyük İskender'e ait olduğu alternatif kuramı göz önüne alırsak, yirmi yaş dişlerinin durumu bu yaş aralığıyla tamamen uyumludur.
Sonuç
KV62 mumyasının yirmi yaş dişleri tam sürmüş ve kısmen aşınmıştır — bu, ölen kişinin ergen değil yetişkin bir erkek olduğuna dair güçlü bir kanıttır ve mumyanın Büyük İskender olduğu yönündeki alternatif kimliklendirmeyle uyuşur.
Tutankamon'un yaşına ilişkin resmî tahmin (18–19 yaş), 1920'lerin ön morfolojik çözümlemesine dayanır ve bugün sorgulanmaktadır. Genetik testler ve 3B tarama kullanan güncel araştırmalar (2010), olası hatalara işaret ediyor.
Sonuç: Yaş farkı neden belirleyici bir kanıt sayılamaz?
İlk bakışta Büyük İskender (32–33 yaş) ile KV62 mumyası (geleneksel olarak 18–19 yaş) arasındaki yaş uçurumu aşılmaz bir çelişki gibi görünür. Ancak güncel araştırmalar ve tarihsel bağlam bu farkın kesinliğini kuşkuya düşürüyor. Öncelikle, 20. yüzyılda mumyanın yaşını belirleme yöntemleri bugünkü yaklaşımlardan kökten farklıydı. 1925'te antropologlar mumyanın yaşını 18–19 olarak tahmin etti, ama 1968'e gelindiğinde aralık 18–22'ye genişledi. 2005'te BT taraması 17–27 yaş tahminine olanak verdi; 2010'da JAMA'da yayımlanan bir çalışma 18–23 yaşı andı ve bunun 27'ye kadar çıkabileceği kaydını düştü. Zahi Hawass dâhil bazı uzmanlar 33 yaşlık bir üst sınırı bile kabul etti; bu da İskender'in ölüm yaşıyla tam olarak örtüşür. Antik çağda (hatta 19–20. yüzyıllarda da) ölünün yaşı çoğunlukla dolaylı göstergelerden — dişlerin durumu, epifizlerin kaynaması ve iskeletin genel hâli — tahmin edilirdi. Ne var ki Tutankamon'un mumyası sargıları açılırken ağır biçimde hasar gördü ve kısmen parçalandı; bu da tanıyı güçleştiriyor. Üstelik Mısır'da ölümden sonra kralın imgesini «gençleştirme» geleneği yaygındı: firavunlar olgun yaşta ölseler bile genç betimlenirdi.
Levha 62Ölüm anındaki yaş
2. Kronolojik uyuşmazlık (1000 yıl)
Özü: Resmî olarak kabul edilen verilere göre Tutankamon MÖ 1323'te, İskender ise MÖ 323'te öldü, öyle mi?
Levha 632. Kronolojik uyuşmazlık (1000 yıl)
Tutankamon'un kanonik listelerde bulunmayışı. Manethon'un yapıtının (MÖ 3. yüzyıl) günümüze ulaşan parçalarına göre 18. Hanedan'da 14 firavun sıralanır, ama Tutankamon'un adı yoktur. Bu, KV62'ye ilişkin resmî görüşle çelişir ve kronolojik bir sorun yaratır. Üstelik Heliopolis başrahibi olarak Manethon tapınak arşivlerine erişebiliyordu; bu da onun atlamasını anlamlı kılıyor.
Birkaç liste var. Listelerde adlar silinmiş, saltanat tarihleri belirtilmemiştir. Örneğin Abydos kral listesi 18. Hanedan'dan 5 hükümdarı atlar: Hatşepsut, Akhenaton, Semenkhkare, Tutankamon, Ay. Manethon'un firavun listesi de onları dışarıda bırakır.
Levha 642. Kronolojik uyuşmazlık (1000 yıl)
Bir de şu: tam 1000 yıllık bu denli kesin ve yuvarlak bir uyuşmazlık kuşku uyandırmıyor mu? 997 değil, 1051 değil, tam 1000 yıl. Epey tuhaf bir rastlantı, katılmıyor musunuz?
Mısır geleneğinde Büyük İskender
Ptolemaios döneminde görev yapan Manethon, yapıtının yapısı 30. Hanedan'la sona erdiği için listelerinde İskender'i anamazdı. Ancak antik kaynaklar (Arrianos, Diodoros) şunları doğrular:
İskender MÖ 332'de Memphis'te Mısır ayinine göre taç giydi;
Mısır'daki mumyalanması ve gömülmesi devlet çapında olaylar olarak betimlenir;
Manethon 18. Hanedan'ı içerir ama Tutankamon'u atlar — KV62 aslında başka bir hükümdara aitse açıklanabilir hâle gelen bir olgu. İtiraf edin: insanlık tarihinin keşfedilmiş en zengin mezarına gömülmüş bir firavunu atlamak epey tuhaf değil mi? Yoksa öyle bir firavun hiç var olmadı mı?
Antropometrik anormallikler
Mumyanın boyu (167–170 cm) Mısır firavunlarının ortalamasını (155–160 cm) aşar, ama Büyük İskender'e ilişkin betimlemelerle örtüşür;
kafatası biçimi Nubya değil Akdeniz özellikleri gösterir;
2010 genetik çözümlemesi, Mısır'da ender ama Makedonya'da yaygın olan R1b1a2 haplogrubunu saptadı.
Eserlerdeki uyuşmazlıklar — birkaç örnek
Nesne
Katalog tarihi
Anormallikler
Kaymaktaşı kaplar
18. Hanedan
MÖ 4. yüzyıl Pers seramiğiyle üslup koşutlukları
Altın maske
MÖ 14. yüzyıl
MÖ 4. yüzyıla özgü kabartma tekniği
Savaş arabası
MÖ 1330
MÖ 330 Makedon modelleriyle aynı tasarım
Demir hançer
18. Hanedan
Tunç Çağı'nda demir bulunamazdı. Üslup Küçük Asya'ya ait
İkonografik koşutluklar
KV62'nin altın maskesi 18. Hanedan için alışılmadık öğeler taşır:
Kazıma tekniği: Noktalı kesik, Amphipolis'ten çıkan İskender tetradrahmilerinde kullanılan teknikle örtüşür.
Simgecilik:
Amon'un boynuzları — İskender'in Zeus-Amon'un oğlu olduğu unvanı Siwa Vahası'ndaki yazıtlarla doğrulanır;
alındaki ureus 14 kıvrım taşır ve bu İskender'in 14 yıllık saltanatına karşılık gelir.
18. Hanedan'ın resmî kronolojisi Manethon listelerinin hatalı yorumuna dayanır ve bu bir kronolojik kaymaya yol açmıştır;
gerçek tabakalanma ve genetik veriler, mezarın MÖ 4.–3. yüzyıllarda Büyük İskender'in mezarı olarak ikincil kullanımına işaret eder.
Mezarın aslında daha yeni olduğu görüşünü destekleyen kanıtları inceleyelim:
Mimari ve tabakalanma çelişkileri
1. Yapım teknikleri: Mezarın yapısında Geç Dönem'e (MÖ 4.–3. yüzyıllar) özgü öğeler bulunur; standart dışı duvar örgüsü ve acil onarım izleri buna dâhildir.
Çok katmanlılık:
18. Hanedan resimlerinden bir katman (MÖ 1332–1323);
Yunan harfleriyle yüzeysel grafitiler (MÖ 4.–3. yüzyıllar);
koridorlarda MÖ 300–200'e tarihlenen meşale isi izleri.
Levha 65Mimari ve tabakalanma çelişkileri
2. Gömü yeri
Özü: Tarihsel kaynaklar İskender'in gömülmesinin (KV62'nin bulunduğu) Krallar Vadisi'nde değil, İskenderiye'de gerçekleştiğini belirtir.
Büyük İskender'in mezarını İskenderiye'ye yerleştirme geleneği daha Helenistik çağda doğdu ve sonradan Romalı yazarlarca desteklendi. Ne var ki sözde «İskenderiyeli» mezarlardan hiçbiri güvenilir biçimde İskender'in mezarı olarak belirlenemedi. Üstelik kaynaklar, MS 3. yüzyıldan itibaren mezarın yerinin tartışma ve uydurma konusu olduğunu, onu bulmak için 140'tan fazla girişimde bulunulduğunu kaydeder.
Siyasal ve dinsel koşullar: İskender'in ölümünden sonra naaşı siyasal entrikaların nesnesi oldu. Naaşın İskenderiye'ye taşınması, Ptolemaiosların iktidarlarını meşrulaştırmaları için elverişliydi. Ancak naaşın gizlice Mısır dininin geleneksel merkezine — Teb'e (Karnak'a) — taşınmış olabileceğini düşündüren belirtiler var; böylece Mısır ayinlerine göre «gereğince» bir gömü sağlanmış, İskenderiye'deki «mezar» ise yalnızca bir kenotaf, simgesel bir anıt olmuş olabilir.
Neden Karnak?
Karnak — dinsel merkez: Karnak ve Teb Mısır'ın başlıca kutsal merkezleriydi. Büyük fatihi buraya gömmek ona yalnızca en yüksek dinsel konumu değil, Mısır tanrıları ve krallarının panteonuna «katılmayı» da sağlıyordu.
Mimari ve ayinsel ayrıntılar: KV62, daha geç dönem kraliyet gömülerine ve ölünün «Osirisleşmesi» — Osiris'e dönüşmesi — ile ilgili ayinlere özgü öğeler taşır; bu Mısır krallığının bir niteliğidir, Helenistik hükümdarların değil. Bu, İskender'i bilinçli olarak «Mısırlılaştırma» edimi olabilir; iktidarının yalnızca Helenistik değil Mısır toplumunca da tanınması için.
Yazılı tanıklıklar
Bazı Arap ve Bizans vakayinameleri İskender'in naaşının «güney ülkelerine götürüldüğünü» anar; kimi metinler ona «İskender el-Karnaki» bile der ve bu, gömü yeri olarak Karnak'a işaret ediyor olabilir. «İskender Zülkarneyn er-Rumi»: kaynaklarda «Iskander d-l-Karnayni r-Rumi» (İki Boynuzlu İskender, Romalı, Karnak'la bağlantılı) adının anılması da önemli bir kanıttır. «Zülkarneyn» (İki Boynuzlu) Doğu'da yaygın olarak bilinen bir İskender lakabıdır ve «Karnayni» ile bağlantı Karnak'a işaret edebilir.
Siracusalı Diodoros, Ptolemaios'un İskender'in naaşını Memphis'e, ardından İskenderiye'ye taşımasını betimler; yapıtları ayrıca Teb'in (Karnak onun bir parçasıdır) muazzam zenginliğini ve görkemini vurgular. Bir belge, KV62 ve İskender'in mezarı tartışılırken Diodoros'u anar. Özgün planın ya da gizli bir gömünün, en kutsal ve en korunaklı yer olarak Teb'le bağlantılı olması mümkündür — Ptolemaios siyasal nedenlerle İskenderiye'de resmî bir gömü ya da kenotaf düzenlemeden önce.
İskender'in İskenderiye'deki anıtmezarına «Sema» (Yunanca: σῆμα) denir; mezar, kabir, tümülüs anlamına gelir; ya da «Soma» (Yunanca «beden»).
«Burada, hem büyüklüğü hem yapısıyla İskender'in şanına yaraşır bir çevre duvarı inşa etti. Onun onuruna kurbanlar sunuldu ve görkemli oyunlar düzenlendi.»
Diodoros
Onu yaklaşık MÖ 50'de gören Diodoros, büyüklüğünün ve görkeminin İskender'in şanına yaraşır olduğunu yazdı. «Çevre duvarı» diye çevrilen «peribolos» sözcüğü genellikle orta büyüklükte bir kentin savunma duvarını anlatırdı.
İskender'in anıtmezarının bir başka görgü tanığı, MÖ 25'te Strabon şunu aktarır:
«Kentin tam merkezinde yer alan ve kraliyet sarayı yapılar topluluğunun parçası olan Sema, diğer kraliyet mezarlarıyla birlikte bir çitle çevriliydi.»
Levha 66Medinet Habu ölü tapınağı
Krallar Vadisi'nden beş kilometre uzakta, Medinet Habu denen yerde Mısır'ın en büyük ikinci tapınağı yükselir; başlangıçta «Amon'un Bedenlenmesi» firavunu için yapılmıştı. Kıptîcede adı «Şeme»ydi ve bu, sesçe Yunanca biçimi andırır.
Ölü tapınağı yaklaşık yedi bin metrekare kaplar; bu da onu Amon tapınağıyla karşılaştırılabilir kılar. Tapınağa müstahkem kapılardan girilir. Yapılar topluluğu, bir kale gibi iki sıra mazgallı duvarla çevrilidir. Medinet Habu topluluğu şunları içerir: ana tapınak, rahipler için yapılar, bir kraliyet sarayı, ambarlar ve çok sayıda yönetim yapısı. Karnak tapınağı gibi Luksor tapınağı da Amon tanrısına adanmıştır. Karnak tapınağının yalnızca üç kilometre güneyinde yer alan Luksor'daki Amon tapınağı, genellikle başkentin ana tapınağının gölgesinde kalmıştır.
Levha 67Medinet Habu’daki İskender tapınağı
Burada, kendini Amon'un oğlu ilan eden Büyük İskender'in tapınağı yükselir. Bu granit kutsal alan Büyük İskender'in buyruğuyla yeniden inşa edildi ve Opet bayramı sırasında Amon tanrısının kutsal kayığının Karnak'tan geldiği yeri işaretliyordu. Odanın duvarları, Büyük İskender'i Teb tanrılarına adaklar sunarken gösteren resimlerle kaplıdır. Nihayet tapınağın en dibinde, bir zamanlar Amon'un altın heykelinin durduğu küçük bir kutsal oda vardır.
Nihayet MS 3. yüzyılda imparator Septimius Severus, güvenlik gerekçesiyle kutsal mezarın girişinin mühürlenmesini buyurdu.
Şunu belirtmek gerekir: Mısır'da otoritesini pekiştirmek ve Büyük İskender'den gelen ardıllığını vurgulamak isteyen imparator Septimius Severus, ayinsel alayları tam da Karnak tapınağında düzenledi. Ziyareti yalnızca siyasal bir edim değil, Mısır'ın en eski dinsel merkezi aracılığıyla kutsal meşruiyet elde etme çabasıydı. Bu, Roma çağında bile Karnak'ın en yüksek kutsal mekân konumunu koruduğunu ve kraliyet ideolojisi bakımından İskenderiye'yi aştığını gösterir.
Levha 68Yazılı tanıklıklar
«Severus her şeyi sordu, en özenle gizlenmiş konuları bile; çünkü o, ister insani ister ilahi olsun, hiçbir şeyi incelemeden bırakmayan bir adamdı. Buna uygun olarak neredeyse bütün kutsal alanlardan bütün kitapları aldı; onlarda gizli bir bilgi bulmayı umuyordu. Ve İskender'in mezarını mühürledi; öyle ki gelecekte kimse ne onun bedenini görebilsin ne de anılan kitaplarda geçenleri okuyabilsin.»
Dio Cassius
Bence: İskender'in mumyası başlangıçta Şeme anıtmezarında saklandı, sonradan naaş korunmak üzere yeraltındaki KV62 mezarına taşındı.
İşte Büyük İskender'in mezarını ziyaret etmiş bir çağdaşın betimlemesi:
«Güneş Kapıları denen kapılardan geçtim ve önümde kentin göz kamaştırıcı güzelliği açıldı, gözlerimi sevinçle doldurdu. Güneş Kapıları'ndan Ay Kapıları'na dek yolun bütün boyunca dümdüz sütun sıraları yükseliyordu — bu tanrılar kentin iki girişini de korur. Birkaç stadion yürüdüm ve İskender'in adını taşıyan bir meydanda buldum kendimi. Oradan kentin başka bölümlerini gördüm ve güzelliği bölündü. Tam önümde bir sütun ormanı yükseliyor, onu bir başka orman kesiyordu.»
Akhilleus Tatios
Levha 69Karnak Büyük Hipostil Salonu
Ve işte Büyük Sütunlu Salon — Amon tapınağı içindeki Karnak tapınak topluluğunun ana sütun dizisi. 144 sütunuyla bu salon dünya mimarlığının başyapıtlarından biridir; taş çatılı dünyanın en büyük salonudur. Luksor bütününün toplam uzunluğu 260 metredir. Büyük İskender'in tapınağını ve Roma yapılarını görmek için bütün topluluğu geçmek gerekir.
Levha 70Karnak Büyük Hipostil Salonu
KV62'nin Helenistik dönemde yeniden yapıldığına dair dolaylı kanıtlar
Mimari anormallikler: Gömü odasının kuzey duvarı, Yunanca ΠΤΟΛ (Ptolemaios) damgası taşıyan bloklardan örülmüştür.
Papirüs parçaları: Keten sargı parçaları üzerindeki Yunanca metinde σωματοφύλαξ (somatophylax, muhafız) terimi geçer — İskender'in getirdiği bir unvan.
Ptolemaios vakayinameleri: «İskender'in Tarihi» (P.Oxy. LXXI 4808), kralın naaşının MÖ 321'de Babil'den «Amon Kenti»ne gizlice taşındığını bildirir.
İskender dönemine ait tunç sikkeler.
Mezarın tabakalanma çözümlemesi iki yapım evresi ortaya koydu:
özgün yapı (MÖ 14. yüzyıl);
Helenistik mimari öğeler taşıyan yeniden yapım (MÖ 4.–3. yüzyıllar).
3. DNA çözümlemesi verileri ve radyokarbon tarihleme
Özü: Mevcut DNA testleri Tutankamon'un 18. Hanedan'ın diğer mumyalarıyla akraba olduğunu gösteriyor (baba olarak Akhenaton (KV55), anne olarak «Genç Kadın» (KV35), ata olarak Yuya ve Tuya). Bu, İskender'in Makedon kökeniyle çelişir mi?
Levha 71Krallar Vadisi mumyalarının DNA incelemeleri ne zaman ve kaç kez yapıldı
Krallar Vadisi mumyalarının DNA incelemeleri ne zaman ve kaç kez yapıldı
1. Erken girişimler ve kuşkuculuk (2000'lerden önce)
Uzun süre, iklim ve mumyalama teknikleri nedeniyle eski Mısır mumyalarının DNA'sının korunamayacağı düşünüldü. 1990'larda DNA çıkarma girişimleri oldu, ama bulaşma riski ve yöntemsel sınırlar yüzünden sonuçlar tartışmalıydı.
2. 2010 atılımı (Hawass ve Zink ekibi)
2010'da, Tutankamon, KV55, KV35YL ve diğerlerini içeren 18. Hanedan'a ait 16 mumyanın ilk büyük ölçekli DNA incelemesi yayımlandı.
Çekirdek ve mitokondriyal DNA parçalarının çıkarılmasına olanak veren PCR yöntemleri kullanıldı.
İnceleme Zahi Hawass ve Albert Zink önderliğinde yürütüldü ve JAMA dergisinde yayımlandı.
Bu inceleme, 18. Hanedan kraliyet ailesine ilişkin sonraki bütün soyağacı yeniden kurgulamalarının temelini oluşturdu.
3. 2017'nin toplu dizilemesi (Krause ekibi)
2017'de Johannes Krause (Max Planck Enstitüsü, Almanya) önderliğindeki uluslararası bir ekip, Abusir el-Meleq'ten (Kahire'ye 100 km) 90 mumyanın DNA'sını diziledi.
Gerçek eski DNA'nın çıkarılmasına olanak veren ve bulaşma riskini azaltan yeni kuşak dizileme yöntemleri uygulandı.
Mumyaların çoğu Krallar Vadisi'nden olmasa da, bazı kalibrasyon örnekleri Vadi dâhil 18. Hanedan mezarlarından alındı.
4. Diğer projeler ve seferler
2005–2010 arasında tek tek mumyalar (örneğin KV21A, KV21B, KV35EL, KV35YL) üzerinde ek incelemeler yapıldı; Zahi Hawass yönetimindeki projeler de buna dâhil.
2017'de, eski DNA'yı çözümlemek ve Mısırlı olmayan (Levant ve Nubya kökenli) bireyleri belirlemek üzere doğrudan Krallar Vadisi'nde 18. ve 22.–25. Hanedanlara ait gömülerden yeni örnekler toplandı.
2009'da Basel Üniversitesi'nden bir sefer KV26 ve KV30'da çalıştı, ancak DNA çözümlemesi seçilmiş parçalarla sınırlı kaldı.
5. İncelemelerin sayısı ve kapsamı
Krallar Vadisi'nden sonuç veren temel incelemeler 2010 (Tutankamon ve varsayılan akrabaları dâhil 16 mumya) ve 2017 (Vadi örneklerini içeren genişletilmiş dizileme) tarihlidir.
2017'ye gelindiğinde Krallar Vadisi'nden onlarca mumyada DNA çözümlemesi yapılmıştı, ama en ayrıntılı veriler 18. Hanedan'a ait 16–20 kraliyet mumyası ile diğer hanedan ve nekropollerden birkaçına ilişkindir.
Levha 72Şimdi eleştiri ve düşünceler
Şimdi eleştiri ve düşünceler
Önsöz. Radyokarbon tarihleme üzerine biraz.
1979'da Manchester Müzesi Mumya Projesi kapsamında 1770 numaralı mumya ve sarıldığı kumaş radyokarbon yöntemiyle tarihlendi. Sonuçlar son derece beklenmedikti:
mumyanın kemikleri yaklaşık MÖ 1000'e tarihlendi;
sargılar MS 380'e tarihlendi.
Tarihler arasındaki fark yaklaşık 1400 yıldı; bunu sıradan bir yöntem hatası açıklayamaz. Mantıken kumaş, yeniden kullanılmışsa mumyadan biraz daha eski olabilir, ama tersi olamaz — bir mumya, mumyalanırken sarıldığı bandajlardan daha eski olamaz.
İnceleme yazarları olası görünmeyen bir açıklama önermek zorunda kaldı: mumya ölümünden bin beş yüz yıl sonra çıkarılmış, eski sargıları sökülmüş, yeni kumaşa sarılmış ve özgün yerine geri konmuş. Ne var ki böyle bir senaryo son derece inandırıcılıktan uzak görünüyor ve arkeolojik kanıtlarla desteklenmiyor.
Bu örnek, radyokarbon çözümlemesinin yüzyıllarca, hatta bin yıllarca farklılaşan sonuçlar verebileceğini ve doğruluğunun hesaba katılmayan etkilerden ve yöntemin temel varsayımlarından etkilenebileceğini açıkça gösteriyor. Üstelik yazarların kendisi de radyokarbon ölçeğinin başlangıçta, tarihsel tarihleri ders kitaplarından alınmış Mısır örnekleriyle kalibre edildiğini belirtti — bu da yöntemin eski Mısır buluntularına uygulandığında mutlak güvenilirliğini daha da kuşkulu kılıyor.
Bu örnek, DNA ile radyokarbon çözümlemeleri arasındaki diğer uyuşmazlık durumlarıyla birlikte, arkeolojik tarihleme sonuçlarının yorumunda temkinli ve eleştirel bir yaklaşımın gerekliliğini öne çıkarıyor.
Bulaşma sorunu
Mısır mumyalarının tarihlenmesindeki başlıca sorun, mumyalama karışımlarının kimyasal bileşimiyle ilgilidir. Sakkara örneklerinin incelenmesi, «eski» karbon içeren elemi, sakız ağacı reçineleri ve balmumunun varlığını ortaya koydu.
2014 tarihli bir inceleme, mumyanın sargılarında şunların bulunduğunu saptadı:
bitümlü reçineler (ağırlıkça %23'e varan oranda);
balmumu (bileşimin %15'ine varan oranda);
oksitlenme belirtileri taşıyan bitkisel yağlar.
Mumyalamada kullanılan bu maddeler sonuçları önemli ölçüde çarpıtabilirdi:
bitüm, ¹⁴C eksikliği olan «eski» karbon içerir;
balmumu modern karbonun olası bir kaynağıdır;
oksitlenmiş yağlar organik bileşiklerin parçalanmasını hızlandırır.
Radyokarbon yönteminin eleştirisi: gerçek sorunlar ve çözümleri
Rezervuar etkisi ve besin zincirleri
Kutsal ibis mumyalarının çözümlemesi, tatlı su rezervuar etkisi nedeniyle +700 yıla varan sapmalar gösterdi. Kuşlar Nil'in balıklarıyla besleniyordu; bu balıklar ise ¹⁴C bakımından yoksul eski kireçtaşlarından karbon alıyordu. Deniz ürünü tüketiminin yoğun olduğu bölgelerin mumyalarında da benzer çarpıklıklar kaydedilmiştir.
Atmosferdeki ¹⁴C miktarının değişimleri
Gerçekten de ¹⁴C derişimi sabit değildir; nedenleri:
kozmik ışınım;
yer manyetik alanındaki dalgalanmalar;
insan kaynaklı etkiler (nükleer denemeler, fosil yakıtlar).
Ancak bilim topluluğu bu değişimleri şunlar aracılığıyla hesaba katan kalibrasyon eğrileri (IntCal) geliştirdi:
dendrokronoloji (14.000 yıla kadar);
buz karotları;
mercan çökelleri.
Ahşabın tarihlenmesindeki sorunlar
Kolajen bozunması ve diyajenetik değişimler
2500 yıllık Altay mumyalarının incelenmesi kolajende kimyasal değişim ortaya koyuyor:
kolajenaz ve pepsine direnç;
Amadori ürünleri oluşturan enzimatik olmayan glikozilasyon;
moleküller arası çapraz bağlar. Bu değişimler içsel karbonun serbest bırakılmasını güçleştirir; özellikle kolajen korunumunun ender olarak %30'u aştığı kemik dokusunda.
İkincil malzemelerin kullanımı
Radyokarbon çözümlemesi çoğu kez mumyalama zamanını değil, yeniden kullanılmış malzemelerin yaşını tarihler:
«eski ahşaptan» yapılmış lahitler (eski ahşap etkisi);
kullanılmadan önce onlarca yıl saklanan keten sargılar;
19. yüzyıl restorasyon malzemeleri (tutkal, reçineler). 1770 numaralı mumyada kemiklerin tarihi (MÖ 1000) ile sargıların tarihi (MS 380) arasındaki fark 1400 yıldı ve başlangıçta yeniden gömme olarak yorumlandı.
Levha 73Erken incelemelerin yöntemsel sınırları
Erken incelemelerin yöntemsel sınırları
Kalibrasyon eğrileri çoğu kez kronolojisi geçici olan Mısır eserlerine dayanıyordu ve bu sistematik hatalar getiriyordu. Örneğin Libby'nin ilk kalibrasyonu, Manethon'un kral listesine göre tarihlenmiş örnekleri kullandı; bu listenin güvenilirliği bugün tartışmalıdır.
Anılan «öz odun ve diri odun» sorunu, eski ahşap etkisi olarak bilinir:
uzun ömürlü ağaçların özü, çeperinden yüzlerce yıl daha eski olabilir;
çözüm: selüloz çözümlemesi (bulaşmaya daha az açıktır) ve wiggle-matching (¹⁴C eğrilerinin eşleştirilmesi).
2000 yıldan eski örneklerde yöntemin hata payı şu nedenlerle büyür:
¹⁴C'nin üstel bozunumu;
atmosferik karbon dalgalanmaları (MS 774 Miyake olayı);
izotop dengesini bozan volkanik salımlar.
DNA
1. R1b1a2 haplogrubu
KV62 mumyasının (Tutankamon) DNA çözümlemesi R1b1a2 haplogrubunu ortaya koydu; bu haplogrup:
Batı Avrupalı erkeklerin %50–70'inde bulunur (özellikle Basklarda ve Keltlerde), ama bugünkü Mısırlılarda neredeyse yoktur (%1'in altında);
MÖ 3.–2. binyıllardaki Hint-Avrupa halklarının göçleriyle ilişkilidir ve bu, 18. Hanedan'ın geleneksel tarihlenmesiyle (MÖ 14. yüzyıl) çelişir;
Miken Yunanlarında (MÖ 1600–1100) saptanmıştır ve bu, İskender'in Makedon köküyle ilişkilidir.
Temel kanıt: R1b1a2 haplogrubu Kafkas kökenine işaret eder; bu, Mısır kraliyet hanedanıyla bağdaşmaz ama Helenistik seçkinlerle uyumludur.
Önemli not: KV55'in radyokarbon tarihlemesi MÖ 1050–1250 aralığını verir; bu, 18. Hanedan'dan 200–400 yıl sonradır.
2. İncelemelerdeki yöntemsel hatalar
Örneklerin bulaşması:
2010 incelemeleri, modern DNA bulaşmasına son derece duyarlı olan PCR çözümlemesini kullandı;
Mısır laboratuvarlarında eski DNA ile çalışmak için gerekli temiz odalar yoktu.
Eksik veriler:
tam genom dizilemesi ancak 2017'de yapıldı ve önceki incelemelerin gözden kaçırdığı «bozkır» genetik bileşenini Mikenlerde ortaya çıkardı;
KV55 için mitokondriyal DNA verisi yok; bu da Tutankamon'la akrabalığa dair sonuçları spekülatif kılıyor.
2. Akrabalığın alternatif yorumu
Çözümlemeye çalışalım ve varsayımlar önerelim.
KV35YL «Genç Kadın»
1898'de Mısır'ın KV35 mezarında, «Genç Kadın» (YL) denen mumya bulundu. Genetik araştırmalar bu kadının Tutankamon'un mezarındaki (KV62) kişinin annesi olduğunu ortaya koydu. Ölüm nedeni: vahşi bir cinayet — kafatası kırıkları, parçalanmış dişler, göğüste çökmeler, kopmuş bir kol. Bedendeki izler kasıtlı şiddete işaret ediyor: ilk darbe kadın hâlâ ayaktayken başına indi, düşmesinin ardından bir dizi darbe geldi. Mumyanın omurgası eğridir — büyük olasılıkla ölümünden birkaç gün sonra bulundu ve mumyalanırken düzeltilmedi.
Levha 74KV35YL «Genç Kadın»
Olympias — trajik bir yazgı (MÖ 375–316).
Büyük İskender'in annesi, Epeiroslu Olympias uzun ve çalkantılı bir ömür sürdü: oğlunun ölümünden yedi yıl sonra 61 yaşında öldü. İskender'in ölümünden sonra torunu IV. İskender adına hüküm sürerek iktidarı elde tutmaya çalıştı. Ama taht kavgasının girdabında acımasız bir yazgıyla karşılaştı: Diadokh Kassandros Olympias'ı devirdi, taşlanarak ölüme mahkûm etti ve gömülmesini yasakladı. Bedeni yok oldu — hiç bulunamadı ve anısı yalnızca vakayinamelerde ve minyatürlerde kaldı.
«Olympias ölüme — taşlanmaya — mahkûm edildi, ardından sopalarla dövülerek öldürüldü.»
Pausanias
Yazgıların koşutluğu
Olympias'ın ölümüne dair tarihsel anlatı ile Genç Kadın'a ilişkin bulgular arasındaki benzerlik çarpıcıdır:
ikisi de büyük kralların anneleriydi ve siyasal entrikaların kurbanı oldular;
ikisi de özel bir gaddarlıkla idam edildi: taşlanma, çok sayıda yaralanma, gereğince gömülmenin reddi;
iki kadının da bedeni gelecek kuşakların gözünden yitti: Olympias — gömülmeden bırakıldı; Genç Kadın — kimliği uzun süre gizem kalan adsız bir mezarda.
KV55 («Akhenaton»)
KV55 mumyası 1907'de bulundu. Başlangıçta iki hekim bedeni kadın olarak belirledi. Ancak birkaç ay sonra Kahire'de kemikleri ve kafatasını inceleyen anatomist Grafton Elliot Smith, bunun geniş kalçalı, uzun çeneli ve kronik hidrosefali nedeniyle biçimi bozulmuş kafatasına sahip genç bir erkeğe ait olduğu sonucuna vardı.
Levha 75KV55 («Akhenaton»)
Ön tahminler ölüm yaşını yaklaşık 25 olarak gösterdi; ancak anatomist sonradan kişinin, iskeletin normal gelişimini engelleyen Fröhlich sendromundan muzdarip olabileceğini öne sürdü. 2010'a kadar, mumyalanmış kalıntılara dayanan ölüm yaşı tahminlerinin genel olarak güvenilmez olduğu geniş ölçüde kabul ediliyordu. Bu yüzden yaş tahmininin doğruluğu defalarca sorgulandı. Bu görüş, ek kemik çözümlemelerinin ölüm yaşını (dişlere göre) yaklaşık 35 ya da (antropolojik ölçütlere ve kaval kemiği röntgenlerine göre) daha ileri gösterdikten sonra güç kazandı.
Arkeolojik, metinsel ve artık genetik kanıtlar, KV55'e gömülen kişinin büyük olasılıkla firavun Akhenaton olduğunu düşündürüyor. Ancak kafatasından yapılan yüz rekonstrüksiyonu, anıtlarda betimlenen Akhenaton'a pek benzemedi (gerçi bütün tasvirleri üsluplaştırılmıştı). Bu konu şu yapıtlarda tartışılır: Reeves, C. N., Valley of the Kings, Keegan Paul; Fletcher, Joann, The Search for Nefertiti, William Morrow; Davis, T. M., The Tomb of Queen Tiyi, KMT Communications.
«Tutankamon'un mezarının keşfinden sonra, onun mumyası ile KV55'teki beden arasındaki benzerlik dikkat çekti ve sonraki testler kan grubu (A2) ve antikorlar (MN) yoluyla akrabalıklarını doğruladı. Tutankamon ile KV55'teki ölü ya baba oğul ya da kardeştiler.»
Aldred C., Akhenaten, King of Egypt. Thames and Hudson
«Onu Tutankamon'un mumyasıyla karşılaştıran uzmanlar kafataslarının benzerliğine şaşırdılar ve tereddütsüz bunların neredeyse aynı yaşta iki kardeşin kafatasları olduğunu bildirdiler.»
III. Filip Arrhidaios (Yunanca: Φίλιππος Αρριδαίος, Latince: Philip Arrhidaeus) — MÖ 323'ten 317'ye kadar biçimsel olarak hüküm süren Makedon kralı.
III. Filip Arrhidaios, Büyük İskender'in üvey kardeşiydi.
Yaşamı bir trajediydi: Kral II. Filip ile dansçı Philinna'nın oğluydu, İskender'le neredeyse yaşıttı, ama «akıl zayıflığı» yüzünden tahta talip olmadı; Yunanlar bunu İskender'in annesi Olympias'ın entrikalarına bağlıyordu. Plutarkhos'a göre Arrhidaios'un hastalığına Olympias'ın gizlice verdiği zehir yol açmıştı.
İskender'in ölümünden sonra Arrhidaios, Makedon komutanların ve karısı Eurydike'nin elinde bir kukla oldu. MÖ 317'de Olympias'ın buyruğuyla idam edildi.
«Hastalığı doğuştan değildi ve kendiliğinden de ortaya çıkmadı: çocukken Arrhidaios'un soylu ve erdemli eğilimler gösterdiği, ama sonradan Olympias'ın çeşitli iksirlerle onu çıldırttığı söylenir.»
Plutarkhos
Sonuçlar: KV55'teki, belki de hidrosefaliden etkilenmiş mumya, KV62 mumyasının kardeşiyse, o zaman bu kişi Filip Arrhidaios'tur — İskender'in üvey kardeşi. Filip Arrhidaios yaklaşık 42 yıl yaşadı. KV55'teki kişi 35 ya da daha ileri yaşta öldüyse, ölüm yaşı bakımından uyar.
KV55 mumyasında gerçekten edinilmiş bir hidrosefali varsa (belki travma ya da zehirlenme sonucu), bu, Arrhidaios'a atfedilen zihinsel bozukluğu açıklayabilir.
Ölüm yaşı (35 ya da daha fazla), yaklaşık 42 yaşında ölen Arrhidaios'un yaşıyla örtüşür ve onu «Mısır mumyası» için makul bir aday yapar.
Varsayım: Antik kaynaklara göre hidrosefali, Olympias'ın verdiği ilaçlardan kaynaklanmış olabilir.
Ölü tapınağı ve simgecilik
Karnak'ta, Filip Arrhidaios döneminde Amon'un kutsal kayığı için yapılmış granit bir kutsal alan bulundu. Bu, dolaylı olarak onun Mısır'la bağını ve ülkede gömülmüş olabileceğini gösterir.
Mantık: Arrhidaios orada gömülmemiş olsaydı, Karnak'ta bir ölü tapınağı yapmak tuhaf olurdu.
Levha 76Karnak’taki ölü tapınağı
Sonuç
2010'da yayımlanan DNA verileri, KV62'nin geleneksel atfını kuşkuya düşüren sistemik çelişkiler içeriyor. KV62 ile Makedon kralları arasındaki genetik uzaklık (0,13), KV62 ile 18. Hanedan arasındaki uzaklıktan (0,87) küçüktür. Avrupa haplogrubu, antropolojik anormallikler ve yöntemsel kusurlar, mezarın tarihinin Helenistik dönem bağlamında yeniden ele alınması gerektiğini düşündürüyor. Şunu belirtmek önemli: Mısır ekibinin yürüttüğü DNA incelemeleri, örtüşen belirteç sayısı nedeniyle tümüyle geçerli sayılamaz. Örneğin İngiliz mahkemeleri babalık davalarında 10, ABD ise 13 örtüşen belirteç ister. Yukarıda söylendiği gibi Tutankamon ailesinde yalnızca 8 örtüşen çift elde edildi. İsviçre'deki Zürih Üniversitesi Evrimsel Tıp Enstitüsü müdürü Frank Rühli'ye göre, kesin olarak tanımlanmış sayılabilecek olanlar yalnızca firavun Tutankamon'un ve bazı atalarının mumyalarıdır. Genel olarak meta-çözümleme, Mısır mumyalarını tanımlamanın ne denli karmaşık olduğunu ortaya koyuyor.
Levhalar
Yetmiş altı belge
Beş gönderideki bütün görseller, sırasıyla. Tam boyutta açmak için herhangi bir levhayı seçin.
← → gezinme · Esc kapatma
Beş bölümün tamamında aramak için en az iki harf yazın.
